دلایل فروریختن بخش‌هایی از قنات جهانی جوپار/ هیچ خطری قنات را تهدید نمی‌کند/ ویژگی آب‌های نر و ماده

به گزارش خبرنگار ایلنا، محمد برشان، متخصص قنات و از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه قنات‌های تاریخی که مسئولیت و مشارکت در تدوین پرونده ثبت ملی و جهانی قنات گوهرریز را برعهده داشته است، با اشاره به جزئیات این اتفاق تاکید کرد: خوشبختانه با اقدام به موقع، این حادثه خطری برای تداوم حیات قنات ایجاد نکرد.

برشان با اشاره به علت اصلی فروریختگی بخشی از گالری قنات جوپار در بخش‌های نزدیک به مظهر این قنات به ایلنا گفت: بارندگی که در منطقه رخ داد حالت نیمه‌سیلابی داشت و باعث شد کانال قنات در یکی ازدهانه‌های چاه که پیش‌تر متوجه وجود آن نبودیم دچار فروریزش شود و در نتیجه آب جلوی مجرای اصلی قنات را سد کند.

مردم، میراث‌فرهنگی، شهرداری و جهاد کشاورزی همه وارد عمل شدند

او افزود: به محض مشاهده این وضعیت، جهاد کشاورزی، شهرداری، میراث فرهنگی و مردم وارد عمل شدند و مسیر آب باز شد. البته به دلیل شدت بارندگی و پس زدن آب، نگران بودیم که آسیب بیشتری به قنات وارد شود و به همین دلیل مجبور شدیم از بیل مکانیکی برای باز کردن مسیر آب استفاده کنیم و در حال حاضر در حال مرمت این بخش هستیم و خوشبختانه هم اکنون هیچ خطری قنات جهانی گوهرریز جوپار را تهدید نمی‌کند.

این متخصص قنات با اشاره به پیشینه تاریخی قنات گوهرریز جوپار گفت: قنات جوپار قناتی متعلق به دوره صفویه است. طول آن حدود ۳.۵ کیلومتر است و شش مادرچاه دارد که از سه مادرچاه آن آب نر و از سه مادرچاه دیگر آب ماده جریان دارد.

برشان توضیح داد: مادرچاه‌هایی که آب ماده دارند، بیشتر به برف‌چال‌های بالادست متصل هستند، اما آب‌های نر، رواناب‌ها و آب‌های کوهی و سطحی‌اند که معمولاً مسیر رودخانه از کنار آن‌ها عبور می‌کند. قنات جوپار نیز شش مقسم دارد و یکی از ویژگی‌های شاخص و ارزشمند آن در سطح جهانی، همین تفکیک دقیق آب نر و آب ماده در کانال‌های جداگانه است؛ موضوعی که آن را به موزه زنده قنات‌های ایران تبدیل کرده است.

برشان با تاکید بر تفاوت‌های ماهوی آب‌های نر و آب های ماده در قنات‌های ایران گفت: آب نر و آب ماده هم از نظر محتوا و هم از نظر جریان با هم فرق دارند. آب ماده را اولین آینه بشر می‌دانند؛ آن‌قدر شفاف است که می‌توانید تصویر خودتان را در آن ببینید، اما در آب نر چنین شفافیتی وجود ندارد.

او افزود: اگر دست را در آب ماده فرو ببرید و بیرون بیاورید، نرمی خاصی را احساس می‌کنید، اما آب نر سفت‌تر است، چون به آب‌های گرم نزدیک‌تر است. این تفاوت‌ها حتی روی سلامت انسان و طبیعت هم اثر گذاشته است.

به گفته این متخصص قنات، تجربه‌های میدانی سال‌ها کار روی قنات نشان داده است که مقنی‌هایی که بیشتر روی آب نر کار می‌کنند، بیشتر به بیماری‌هایی مثل نقرس، روماتیسم و دردهای مفصلی دچار می‌شوند و این مسئله بارها در عمل اتفاق افتاده است. از طرف دیگر، درختانی که با آب ماده آبیاری می‌شوند، رشدشان کمتر اما محصول‌شان بیشتر است. در حالی که آب نر باعث رشد زیاد درخت و محصول کمتر می‌شود.

ارزش‌های فرهنگی و آیینی قنات گوهرریز جوپار

محمد برشان با اشاره به ابعاد فرهنگی و اجتماعی قنات گوهرریز جوپار گفت: «یکی از دلایل اصلی ثبت جهانی این قنات، وجود شش مقسم است که براساس معیارهای اجتماعی و منطقه‌ای طراحی شده‌اند. تقسیم آب در این قنات صرفا  فنی نیست، بلکه ریشه در فرهنگ، باورها و مناسبات اجتماعی منطقه دارد.

او افزود: در مظهر قنات، چاه اصلی قرار دارد که یادگاری از باورهای کهن میتراییسم و معابدی است که در کنار خدایان آب شکل می‌گرفتند. این قنات برای هزاران سال وجود داشته است و فقط در دوران صفویه به صورت قنات امروزی و به بهترین وجه تکمیل شده است.

این متخصص قنات درباره محل دقیق ریزش گالری آن گفت: فروریختگی در گالری قنات و در مسیر چاه‌هایی رخ داد که به سمت مظهر می‌آیند و این اتفاق در نزدیکی مظهر بود. عمق این بخش خیلی زیاد نبود، اما در بالادست قنات در عمق حدود ۱۴ متر به سنگ بستر رسیدیم.

او افزود: از بیل مکانیکی دکلی استفاده کردیم که در فاصله امن مستقر شد و عملیات برداشت را انجام داد. بعد از آن، آب دوباره در کانال رها شد و در حال حاضر عملیات مرمت و بهسازی ادامه دارد.

قنات گوهرریز؛ از جوپار تا یونسکو

قنات گوهرریز یکی از فعال‌ترین قنات‌های شهر جوپار در استان کرمان است. این قنات با طول حدود ۳ هزار و ۵۵۶ متر، ۱۲۹ حلقه چاه و دبی حدود ۶۰ لیتر در ثانیه، آب مورد نیاز نزدیک به ۳۳۰ هکتار از اراضی باغی جوپار را تأمین می‌کند. یکی از مزیت‌های مهم این قنات، تأمین آب آن از گسل است که پایداری جریان آب را در طول سال تضمین کرده است.

این قنات در تیرماه ۱۳۹۵ (ژوئیه ۲۰۱۶) و در جریان چهلمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در استانبول، به همراه ۱۰ قنات دیگر ایرانی، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. پرونده «قنات‌های ایرانی» به عنوان بیستمین اثر ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی، بر اساس دو معیار فرهنگی یونسکو شامل گواهی بی‌همتا بر یک سنت فرهنگی و نمونه‌ای برجسته از فناوری و مهندسی که مرحله‌ای مهم از تاریخ بشر را نشان می‌دهد، مورد تأیید قرار گرفت.

در این پرونده، ۱۱ قنات ایرانی با قدمتی بین بیش از ۲۵۰۰ سال تا چند صد سال، به یونسکو معرفی شدند؛ قنات‌هایی که هرکدام از نظر عمق، طول، شیوه معماری، فناوری انتقال آب و پیوند با ساختارهای اجتماعی و فرهنگی، ویژگی‌هایی منحصربه‌فرد دارند. قنات گوهرریز جوپار نیز به دلیل ساختار خاص، تفکیک آب نر و ماده، نظام دقیق تقسیم آب و پیشینه تاریخی صفوی، جایگاه ویژه‌ای در میان این قنات‌ها دارد.

قنات گوهرریز جوپار برغم فروریزش بخش‌هایی از آن، آنطور که محمد برشان گفته است، همچنان فعال و پایدار است و با اقدامات انجام‌شده، حیات قنات جهانی گوهرریز جوپار ادامه خواهد داشت؛ قناتی که نه‌تنها شریان حیاتی کشاورزی منطقه، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران محسوب می‌شود.