تأمین پایدار سوخت با افزایش تولید و مدیریت مصرف

به گزارش ایلنا، محمدصادق عظیمی‌فر در گفت و گو با رسانه وزارت نفت به تشریح شرایط ابتدای دولت، جهت‌گیری‌های کلیدی، دستاوردهای عملیاتی، پروژه‌های در حال بهره‌برداری و برنامه‌های آینده پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه صنعت پالایش با هم‌افزایی میان بخش‌های مختلف دولت و بهره‌گیری از سرمایه انسانی توانست مسیر پایداری در تأمین سوخت کشور را دنبال کند.

آقای مهندس، با توجه به شرایط ورود به دولت چهاردهم، وضع صنعت پالایش و پخش در ابتدای مسئولیت شما چگونه بود؟

در ابتدای استقرار دولت چهاردم به ‌دلیل روند مصرف در سال‌های گذشته، وارث ناترازی در حوزه سوخت بوده‌ایم و این ناترازی تأمین سوخت کشور را در شرایط شکننده‌ای قرار داده بود. ما کار را در پیک مصرف بنزین یعنی شهریور ۱۴۰۳ با ذخایر خالی در شمال کشور آغاز کردیم و در آستانه ورود به فصل سرد نیز ذخیره‌سازی نفت‌گاز در نیروگاه‌ها به خوبی انجام نشده بود و حدود ۵۰ درصد کمتر از زمان مشابه سال پیش از آن بود. افزون بر این، به دلیل فشار ناترازی، بخش قابل توجهی از تعمیرات دوره‌ای پالایشگاه‌ها به تعویق افتاده بود که این امر تهدید بزرگی برای پایداری تأمین سوخت کشور به‌وجود می‌آورد.

از سوی دیگر در کنار تحریم‌ها، پدیده‌ای که شاید در دوره‌های گذشته در پالایش و پخش با آن روبه‌رو نبودیم، شرایط جنگی و تنش‌های منطقه‌ای بود که بر محیط کاری ما سایه انداخت و ریسک‌های متعددی به دنبال داشت؛ از جمله حمله به تأسیسات که در جنگ ۱۲ روزه با آن مواجه شدیم یا شوک‌های مصرفی در شرایط خاص و همچنین موضوع سرمایه‌گذاری و تأمین مالی که در چنین شرایطی با محدودیت جدی روبه‌رو می‌شود. 

افزون بر این، به‌دلیل عدم تنظیم‌گری مناسب روابط مالی صنعت پالایش با دولت در گذشته، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران با تنگناهای مالی قابل توجهی روبه‌رو بود که تأثیر مستقیم بر فعالیت و توسعه صنعت پالایش داشت.

مهم‌ترین رویکردها در این دوره چه بود و چگونه این جهت‌گیری‌ها به اقدام‌های عملی تبدیل شده است؟

چند جهت‌گیری اصلی در این دوره انجام شد که از جمله آن حرکت از توجه صرف به تولید، به سمت مدیریت مصرف بود؛ البته این به معنای توقف نگهداشت یا توسعه تولید در صنعت پالایش نیست، بلکه در این دوره افزون بر شتاب‌بخشی به توسعه، توجه ویژه‌ای به مدیریت مصرف شد. همچنین توجه ویژه به سرمایه انسانی یکی از اولویت‌های اصلی شرکت در دولت چهاردهم بود، چراکه هیچ تحولی در سازمان بدون تحول در سرمایه انسانی رخ نمی‌دهد و نظام‌های حاکم بر سرمایه انسانی باید درست باشد و نیروی انسانی انگیزه لازم برای پیگیری برنامه‌ها را داشته باشد.

از سوی دیگر، اصلاح نحوه حکمرانی صنعت و روابط مالی پالایشگاه‌ها با دولت یکی از مهم‌ترین عواملی بود که انرژی نهفته صنعت را آزاد نمی‌کرد و کارکرد آن را محدود کرده بود. به این منظور، سند راهبردی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی تدوین و هدف‌گذاری‌های لازم انجام شد. برای ارزیابی عملکرد هر مجموعه‌ای، بهترین کار تعریف شاخص‌های کلیدی عملکرد است تا بتوان روند عملکرد را با دوره مشابه گذشته یا با اهداف مندرج در اسناد بالادستی از جمله قانون برنامه هفتم مقایسه کرد.

کارنامه تولید صنعت پالایش از ابتدای دولت چهاردهم تا کنون چگونه بوده است؟ 

در مقایسه ۱۶‌ماه ابتدایی دولت چهاردهم با ۱۶‌ماه پایانی دولت گذشته، مقدار خوراک پالایشگاه‌ها حدود ۴ درصد افزایش یافته و به میانگین روزانه ۲ میلیون و ۳۷۰ هزار بشکه رسیده است. تولید فرآورده‌ها نیز باتوجه به افزایش ظرفیت خوراک پالایشگاه‌ها و اصلاحات فرآیندی انجام‌شده به‌طور میانگین ۳ میلیون لیتر در روز تولید بنزین و نزدیک به ۴ درصد تولید نفت‌گاز افزوده شد.

میانگین تولید بنزین در پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس با انجام اقدام‌هایی مانند تعویض مبدل پکیناکس، افزایش خوراک و تغییر شرایط فرآیندی در یکی از واحدهای پالایشگاه، حدود ۲ تا ۳ میلیون لیتر در روز افزایش داشت و هم‌اکنون در زمستان ۱۴۰۴ تولید روزانه بنزین این پالایشگاه به بیش از ۴۵ میلیون لیتر افزایش یافته در صورتی که در ابتدای دولت این مقدار حدود ۳۸ میلیون لیتر بود.

تولید روزانه بنزین پالایشگاه‌ها در کشور هم‌اکنون بیش از ۱۱۰ میلیون لیتر است و هدف شرکت در دولت چهاردهم افزایش تولید فرآورده در کنار افزایش کیفی است. نکته مهم‌تر این است که تمام این رشد تولید در کنار اجرای کامل ۲۲ تعمیر اساسی در ۹۰ درصد پالایشگاه‌ها حاصل شد. برای نمونه، تعمیرات اساسی واحد RFCC پالایشگاه اراک پس از سه تا چهار سال تعویق، امسال به‌صورت کامل و بدون آنکه در تأمین سوخت وقفه‌ای ایجاد شود، انجام شد.

ارتقای کیفیت فرآورده‌ها به‌ویژه در بنزین و نفت‌گاز از مطالبات مردم است. در این زمینه چه پروژه‌هایی اجرا شده است؟

در ۱۶ ماه گذشته چهار طرح‌ کیفی‌سازی با ارزشی بیش از ۸۷۵ میلیون دلار در مدار قرار گرفته‌اند. این طرح‌ها شامل واحد هیدروکراکینگ پالایشگاه آبادان، واحد ایزومریزاسیون پالایشگاه شیراز، ارتقای کیفی نفت‌گاز پالایشگاه شیراز (DHT) و KHT  پالایشگاه اصفهان بود که سبب افزایش میانگین ۳ درصدی سهم بنزین و نفت‌گاز با استاندارد یورو ۴ و یورو ۵ در ۱۶ ماه ابتدایی دولت چهاردهم در مقایسه با ۱۶ ماه پایانی دولت سیزدهم در کل کشور شده است.

یعنی در عمل بخشی از سوختی که پیش از این، آلایندگی بالاتری داشت، با سوخت استاندارد جایگزین شد و این موضوع هم در کاهش آلودگی شهرهای بزرگ و هم در کیفیت هوای زمستان نقش محسوسی ایفا کرده است.

در کنار این موضوع شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران در دولت چهاردهم برای نخستین بار نفت‌کوره کم‌سولفور و استاندارد به نیروگاه‌ها تحویل داد و در سال ۱۴۰۴ بیش از ۴۲۰ میلیون لیتر نفت‌کوره با گوگرد پایین به چهار نیروگاه بخار مجاور کلانشهرهای تهران، البرز، اراک و اصفهان تحویل شد.

سیاست‌های مدیریت مصرف در فرآورده‌های مختلف چگونه اجرا شد و چه نتایجی به همراه داشت؟

یکی از سیاست‌های اصلی پالایش و پخش در این دوره، حرکت از سمت عرضه‌محوری صرف به سمت مدیریت مصرف بود. در موضوع مصرف نمی‌توانیم نسخه‌ای واحد برای تمامی حامل‌های انرژی بپیچیم و نمی‌توانیم به جامعه شوک وارد کنیم. از طرفی در سال‌های اخیر با یک بی‌عملی محض در مدیریت مصرف روبه‌رو بودیم که هر نوع اصلاح را دشوار می‌کرد.

شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران در دولت چهاردهم در مقوله مصرف، مجموعه‌ای از سیاست‌های قیمتی و غیرقیمتی در همه فرآورده‌ها را دنبال کرد، به‌گونه‌ای که در بخش نفت‌گاز غیرنیروگاهی، روند سالانه‌ افزایش مصرف که به‌طور میانگین ۴ درصد رشد داشت، متوقف و حتی معکوس شد؛ در سال ۱۴۰۴ در پیشگیری از واردات نفت‌گاز اقدام بزرگی رخ داد و از میانگین واردات روزانه ۵ میلیون لیتر در سال ۱۴۰۳ به حدود صفر رسیدیم و امیدواریم با استمرار این اقدام‌ها در حوزه مدیریت مصرف، بتوانیم این روند را ادامه دهیم.

در حوزه بنزین نیز از آبان ۱۳۹۸ هیچ‌گونه اقدام مؤثری در زمینه مدیریت مصرف بنزین انجام نشد و در نتیجه این بی‌عملی، به‌صورت میانگین سالانه حدود ۶ تا ۷ درصد مصرف بنزین افزایش یافته و ارقام قابل‌توجهی از منابع کشور صرف واردات بنزین به کشور شد. سرانجام پس از سال‌ها، طرح سه نرخی شدن قیمت بنزین که مبتنی بر اصل تدریج بود و با بهره‌گیری از تجارب قبلی کشور و نمونه‌های بین‌المللی بود، عملیاتی و اجرایی شد.

به‌دنبال اجرای این طرح، سهم کارت سوخت جایگاه که بخش غیرشفاف شبکه و محل اصلی نشت و قاچاق سوخت بود، از ۴۳ درصد به ۲۶ درصد کاهش یافت. به این ترتیب، مردم به استفاده از کارت شخصی تشویق شدند و الگوی مصرف به سمت شفافیت رفت.

واردات بنزین سوپر و توزیع آن از دیگر اقدام‌هایی بود که با هدف تأمین سوخت با کیفیت برای مجموعه‌های مورد نیاز در سال ۱۴۰۴ انجام شد، همچنین در بازار بنزین سوپر، برای نخستین‌بار واردات و توزیع این سوخت ازسوی بخش خصوصی انجام و انحصار دولت در کل زنجیره تأمین و توزیع این فرآورده شکسته شد؛ رویدادی که نشانگر رویکرد جدید در حکمرانی مشارکتی است.

نقش گازسوز کردن خودروها در کنترل مصرف بنزین چگونه بوده است؟

ابتدای دولت حدود ۴۴ میلیون دلار مطالبات معوق کارگاه‌های تبدیل سی‌ان‌جی پرداخت شد و روند تبدیل خودروهای تک‌سوز به خودروهای دوگانه‌سوز تسریع شد، به‌گونه‌ای که دوگانه‌سوز کردن خودروها در ۱۶ ماه ابتدایی استقرار دولت چهاردهم نسبت به ۱۶ ماه پایانی دولت سیزدهم، ۴۶ درصد افزایش داشته است. 

همچنین متوسط مصرف گاز مایع (ال‌پی‌جی) نیز با کنترل دقیق و نظارت هوشمندانه، حدود ۱۱ درصد در بازه زمانی ۱۶ ماه ابتدایی استقرار دولت چهاردهم با ۱۶ ماه پایانی دولت سیزدهم کاهش یافته است.

از سویی نیز مسئولیت مستقیم اسقاط ناوگان فرسوده با وزارت نفت و شرکت پالایش و پخش و فرآورده‌های نفتی ایران نیست، اما مجموعه‌ای از قراردادها را نهایی کردیم که از جمله آن قرارداد تبدیل ۲۰ هزار موتورسیکلت فرسوده بنزینی به موتورسیکلت برقی و همچنین قراردادهایی در حوزه حمل‌ونقل عمومی بود.

چه اقدام‌هایی در حوزه توسعه زیرساخت‌های انتقال نفت خام و فرآورده‌های نفتی انجام شده است؟

حدود هزار کیلومتر خط لوله در دوره ۱۶ ماه دولت چهاردهم در حوزه زیرساخت‌های انتقال به بهره‌برداری رسید که یک رکورد کم‌نظیر است. طول خطوط انتقال از ۱۴ هزار کیلومتر به بیش از ۱۵ هزار کیلومتر رسید. این خطوط شامل خط لوله بندرعباس - رفسنجان به طول حدود ۴۶۰  کیلومتر، خط لوله انتقال نفت خام سبزآب  - شازند به طول حدود ۳۳۰ کیلومتر، خط لوله انشعاب خوراک پالایشگاه بندرعباس از خط لوله جاسک و اتصال شش نیروگاه کشور به خطوط انتقال فرآورده‌های نفتی بود که این اقدام‌ها نقش مهمی در افزایش توان انتقال و تحویل به ‌موقع و کم‌هزینه سوخت به مصرف‌کنندگان عمده، به‌ویژه در شمال کشور داشته است.

تحول دیجیتال، داده‌محوری و سرمایه انسانی از کلیدواژه‌های پرتکرار در صحبت‌های شماست. دقیق‌تر بفرمایید چه اقدام‌هایی در این زمینه انجام شده است؟

مرکز نمو، شکوفایی و ارزیابی صنعت پالایش (منشا) در حوزه سرمایه انسانی راه‌اندازی شد. این مرکز قرار است گواهینامه‌های صلاحیت حرفه‌ای در رشته‌های تخصصی صنعت پالایش صادر کند و مبنایی برای انتصابات و توسعه توان مدیریتی صنعت پالایش باشد.

در حوزه فناوری و تحول دیجیتال نیز در حال اخذ مجوز سی‌وی‌سی (CVC) صنعت پالایش هستیم. مرکز مانیتورینگ صنعت پالایش نیز توسعه یافته و اکنون در حال انتقال، تجمیع و تحلیل تمام داده‌های زنجیره ارزش صنعت پالایش هستیم که به‌زودی از این مرکز رونمایی می‌شود. همچنین مجموعه‌ای از اقدام‌های فناورانه در تعامل با اندیشکده‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز فعال زیست‌بوم فناوری در حال انجام است.

تأمین سوخت نیروگاه‌ها در روزهای سرد زمستان ۱۴۰۴ چگونه گذشت؟

برنامه‌ریزی منسجمی برای تأمین سوخت نیروگاهی زمستان امسال با هماهنگی شرکت ملی گاز ایران و وزارت نیرو انجام شد. نتیجه این هم‌افزایی این بود که در اواسط آبان‌ رکورد ذخیره‌سازی سوخت نیروگاه‌ها با ۳.۴ میلیارد لیتر ذخیره نفت‌گاز شکسته شد.

تحویل سوخت مایع به نیروگاه‌ها در بازه زمانی ابتدای سال تا ۱۲ بهمن امسال، ۴ درصد افزایش داشت که این افزایش تحویل سوخت مایع در کنار تنظیم مناسب سبد سوخت ازسوی نیروگاه‌ها و تحویل کافی گاز به نیروگاه‌ها سبب شد تا زمستان بدون مشکل سپری شود. در اوایل بهمن‌ امسال، با ورود موج سرما و محدودیت گازرسانی، مصرف نفت‌گاز نیروگاه‌ها به ۱۳۳ میلیون لیتر در یک روز رسید که رکورد تاریخی است. اما به دلیل ذخیره‌سازی مناسب، هیچ اختلالی در تولید برق رخ نداد و هیچ نیروگاهی در زمستان امسال  با محدودیت سوخت مواجه نشد.

نتیجه اقدام‌هایی که در زمینه افزایش تولید و مدیریت مصرف انجام شد این بود که باتوجه به فشارهای مصرف، شوک مصرفی زمان جنگ و شرایط ابتدای دولت، توانستیم با هم‌افزایی مؤثر با سایر بخش‌های دولت، تأمین سوخت زمستان امسال را بدون واردات انجام دهیم. در دی‌ امسال رکورد تحویل ماهانه نفت‌گاز با میانگین ۵۹ میلیون لیتر در روز شکسته شد و خوشبختانه کشور هیچ کمبودی در بخش حمل‌ونقل، نیروگاهی و صنایع عمده احساس نکرد.

طرح سه‌نرخی بنزین امسال پس از مدت‌ها اجرایی شد، این طرح چه تأثیری بر مصرف داشته است؟

برای ارزیابی دقیق تأثیر طرح سه‌نرخی بنزین روی مصرف، باید مصرف را در بازه مشابه سال‌های گذشته مقایسه کرد؛ رشد مصرف بنزین در بازه زمانی ۲۲ آذر تا نیمه بهمن، در سال ۱۴۰۱ نسبت به ۱۴۰۰، ۱۴ درصد، در ۱۴۰۲ نسبت به ۱۴۰۱، ۷ درصد و ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۲ نیز ۷ درصد رشد داشته‌ است اما در ۱۴۰۴ پس از اجرای طرح سه‌نرخی، شدت رشد مصرف در بازه زمانی پس از اجرای طرح سه نرخی بنزین تقریباً نصف شده که این آمار نشان‌دهنده اثرگذاری این طرح است، البته سیاست‌های بنزینی باید مستمر و تدریجی ادامه یابد.

بهمن امسال با چه دستاوردهایی در حوزه پالایش و پخش همراه بوده است؟ 

واحد ارتقای کیفی نفت‌گاز پالایشگاه شیراز (DHT) افتتاح شده و سایر پروژه‌ها شامل یک فاز از طرح ارتقای کیفیت بنزین پالایشگاه تهران برای کاهش بنزن، واحد تولید فرآورده ویژه هگزان پالایشگاه تهران و واحد تصفیه پساب جنوب شهر تهران، تا پایان بهمن به بهره‌برداری می‌رسند. مجموع ارزش این طرح‌ها حدود ۳۳۰ میلیون یورو است.

طرح پالایشگاه آدیش جنوبی در حال راه‌اندازی است و امیدواریم تا پایان امسال خوراک تزریق و محصول تولید شود، همچنین فاز نخست طرح پالایشگاه مهر خلیج فارس نیز در حال تکمیل است و در سال آینده به بهره‌برداری می‌رسد.

نگاهی هم به طرح‌های توسعه‌ای جدید داشته باشیم، چشم‌انداز شما برای ۱۴۰۵ چیست؟

چند طرح جدید پالایشی و کیفی‌سازی در سال ۱۴۰۵ مبتنی بر اولویت‌بندی انجام‌شده به بهره‌بردای می‌رسد که شامل تثبیت تولید پالایشگاه آدیش جنوبی و بهره‌برداری از پالایشگاه مهر خلیج‌فارس، بهره‌برداری کامل از طرح کیفی‌سازی بنزین پالایشگاه تهران و بهره‌برداری از فاز نخست واحد RHU پالایشگاه اصفهان در پایان سال است.

همچنین در حوزه مدیریت مصرف نیز تلاش می‌کنیم تا مسیری که برای سیاست‌های کنترل مصرف در حوزه فرآورده‌های مختلف آغاز شده است را به‌صورت تدریجی استمرار داده و در گام نخست شتاب مصرف را کاهش یابد و در نهایت به کاهش مصرف در عمده فرآورده‌ها دست‌یابیم.

پیام اصلی شرکت ملی  پالایش و پخش به مردم چیست؟

باوجود همه سختی‌ها و محدودیت‌ها، اعتقاد داریم که می‌توانیم گام‌هایی مثبت برای بهبود شرایط کشور برداریم. همکارانم در شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران نشان داده‌اند که در سخت‌ترین شرایط به‌طور پایدار می‌توانند وظیفه اصلی خود یعنی تأمین سوخت کشور را به شکلی مطلوب انجام دهند. امیدواریم با همدلی مردم و برنامه‌ریزی، پیگیری و همکاری مناسب اجزای دولت و وزارت نفت، موانع را برطرف کنیم و کشور را به سمت توسعه بیشتر ببریم.