نگاهی گذرا به کارنامه چهار سال مدیریت پسماند

به گزارش ایلنا به نقل از شهر، پسماند شهری، سال‌ها یکی از مزمن‌ترین چالش‌های مدیریت کلان‌شهر تهران بوده است؛ حوزه‌ای که هم‌زمان با بهداشت عمومی، محیط‌زیست، نظم شهری و رضایت شهروندان گره خورده و هرگونه اختلال در آن، به‌سرعت در زندگی روزمره شهر نمود پیدا می‌کند. مرور اقدامات انجام‌شده در چهار سال اخیر سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران نشان می‌دهد این دوره، بیش از آنکه متکی بر طرح‌های مقطعی و ویترینی باشد، بر اصلاح ساختار، توسعه زیرساخت و ایجاد تغییرات ملموس در فرآیندهای اجرایی تمرکز داشته است؛ رویکردی که به گفته محسن قضاتلو، مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران، با هدف اثرگذاری مستقیم بر کیفیت زیست شهری دنبال شده است.

اقدامات شاخص و ملموس با اثر مستقیم بر زندگی روزمره شهروندان

کارنامه چهارساله اخیر سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران، مجموعه‌ای از اقدامات اجرایی را در بر می‌گیرد که آثار آن مستقیماً در کیفیت زیست شهری، بهداشت عمومی و نظم محیطی شهر قابل مشاهده است.

به گفته محسن قضاتلو، یکی از مهم‌ترین محورهای این دوره، پیاده‌سازی و توسعه سامانه «نوماند» و ارتقای تفکیک از مبدأ بوده است؛ سامانه‌ای که با ساماندهی تحویل پسماند خشک، کاهش مراجعات غیررسمی و ایجاد سازوکاری شفاف برای تعامل شهروندان با مدیریت شهری همراه شده است.درصد تفکیک از مبدأ طی چهار سال گذشته به‌طور میانگین هشت درصد بوده و جمع‌آوری پسماند خشک از طریق سامانه نوماند، غرف بازیافت و مراکز پرتولید انجام شده است.

وی می گوید: سامانه نوماند به‌صورت رسمی از سال هزار و چهارصد و سه آغاز به کار کرده و به‌عنوان یکی از ابزارهای اجرایی، نقش مؤثری در افزایش میزان تفکیک از مبدأ ایفا کرده است. احداث و بهره‌برداری از کارخانجات MRF نیز از دیگر اقدامات شاخص این دوره به شمار می‌رود؛ کارخانجاتی که به گفته مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش انتقال و دفن پسماند، افزایش بازیافت و ارتقای بهداشت محیط داشته‌اند. در این مدت، سه ایستگاه MRF در کوهک، حکیمیه و سرخه‌حصار احداث و وارد چرخه بهره‌برداری شده است.در حوزه تجهیزات، افزایش صددرصدی ماشین‌آلات تخصصی خدمات شهری نیز مستقیماً بر کیفیت جمع‌آوری و حمل‌ونقل پسماند، کاهش آلودگی بصری و افزایش ایمنی معابر اثر گذاشته است؛ به‌گونه‌ای که تعداد این ماشین‌آلات از سیصد و بیست دستگاه به بیش از ششصد و پنجاه دستگاه افزایش یافته است.

او ادامه می دهد: ساماندهی پسماندهای ساختمانی و عمرانی نیز از دیگر محورهای فعالیت در این دوره بوده که از طریق توسعه کارخانجات استحصال شن و ماسه دنبال شده است؛ اقدامی که به گفته قضاتلو، ضمن کاهش دفن پسماند، به بهبود وضعیت مرکز دفن پسماندهای ساختمانی و عمرانی انجامیده است.در این بخش، نود درصد از پروژه احداث کارخانه استحصال شن و ماسه با ظرفیت هزار و دویست تن، شصت درصد از پروژه تأسیس کارخانه تولید آسفالت از بازیافت پسماندهای ساختمانی با ظرفیت چهارصد تن در روز و چهل درصد از عملیات ساخت کارخانه تولید محصولات بتنی با ظرفیت ششصد تن در روز به انجام رسیده است. این مجموعه اقدامات، از جنس پروژه‌های نمایشی نبوده و اثر آن‌ها به‌صورت ملموس در زندگی روزمره شهروندان تهرانی قابل احساس است.

تغییرات محسوس در فرآیند جمع‌آوری و مدیریت پسماند شهری

مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران  با بیان اینکه تحول اصلی این دوره را باید در تغییر مدل حکمرانی پسماند جست‌وجو کرد می گوید: تغییری که فرآیند جمع‌آوری و مدیریت پسماند را از یک ساختار پراکنده و ناحیه‌محور، به سمت مدیریتی متمرکز و پاسخگو سوق داده است.

به گفته مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران، اصلاح نحوه واگذاری خدمات رفت‌وروب، نظافت و مدیریت پسماند با رویکرد تغییر کارفرمایی از مناطق بیست‌ودوگانه به سازمان مدیریت پسماند، منجر به یکپارچگی تصمیم‌گیری، حذف تعارض منافع و ارتقای کیفیت نظارت شده است. این اصلاح بر پایه سه مؤلفه جغرافیای کار، مدت قرارداد و تجمیع خدمات انجام شده و در نهایت، تعداد پیمانکاران از صد و پنجاه و هفت به چهارده پیمان کاهش یافته است.

در کنار این اصلاحات ساختاری، بهبود زمان‌بندی و نظم جمع‌آوری پسماند در سطح محلات نیز به‌گونه‌ای پیش رفته که کاهش انباشت زباله و نارضایتی‌های محلی به‌طور محسوسی قابل مشاهده است. ارتقای کیفیت خدمات اجرایی از حیث تجهیزات، نیروی انسانی آموزش‌دیده و میزان پاسخگویی نیز امکان مقایسه وضعیت فعلی با سال‌های گذشته را برای شهروندان فراهم کرده است.

عبور از سیاست‌گذاری به مشارکت واقعی شهروندان

یکی از چالش‌های مزمن حوزه پسماند، فاصله میان سیاست‌های مصوب و مشارکت عملی شهروندان بوده است. در چهار سال اخیر، بخشی از این فاصله از طریق تبدیل تفکیک از مبدأ به یک رفتار روزمره، نه صرفاً یک توصیه تبلیغاتی، کاهش یافته است.سامانه نوماند و مشوق‌های عملی، زمینه مشارکت فعال‌تر شهروندان را فراهم کرده و در کنار آن، آموزش‌های هدفمند محیط‌زیستی در محلات، مدارس و اجتماعات محلی با تمرکز بر تغییر رفتار دنبال شده است. کاهش نقش شبکه‌های غیررسمی و غیرقانونی جمع‌آوری پسماند خشک و جایگزینی آن‌ها با سازوکارهای رسمی و قابل رصد نیز از دیگر نتایج این رویکرد به شمار می‌رود.

محسن قضاتلو تاکید می کند:  مدیریت پسماند در این دوره از مرحله «طرح و بخشنامه» عبور کرده و به سمت «نهادینه‌سازی رفتار اجتماعی» حرکت کرده است؛ هرچند مسیر تکمیل این فرآیند همچنان ادامه دارد. زیرساخت‌ها و پروژه‌های ماندگار مدیریت شهری در حوزه زیرساخت و تجهیزات، سازمان مدیریت پسماند طی این چهار سال پروژه‌هایی را به بهره‌برداری رسانده که واجد ویژگی سرمایه پایدار شهری هستند.

وی می گوید: ایجاد زیرساخت‌های شهرک بازیافت به‌عنوان محور تجمیع و پردازش اصولی پسماند، توسعه و تکمیل کارخانجات MRF، نوسازی گسترده ناوگان تخصصی خدمات شهری و توسعه کارخانجات استحصال شن و ماسه از پسماندهای ساختمانی از جمله این اقدامات است.همچنین تولید کمپوست از پسماندهای چوب، سرشاخه و ضایعات سبز، به‌عنوان گامی مؤثر در کاهش دفن و تکمیل چرخه بازیافت، در این دوره به‌صورت جدی دنبال شده است.

شاخص قابل دفاع برای جمع‌بندی چهار سال عملکرد

اگر این دوره چهارساله نه با گزارش‌های اداری، بلکه با یک شاخص قابل دفاع سنجیده شود، می‌توان آن را «ارتقای ظرفیت حکمرانی یکپارچه و پایدار در مدیریت پسماند شهری» دانست.بر اساس شاخص‌های برنامه چهارم تحول و پیشرفت شهرداری تهران، اقداماتی نظیر تعبیه مخازن تفکیک در ساختمان‌ها، تکمیل مطالعات شهرک بازیافت، توسعه مراکز تولید کمپوست، فعالیت صدها غرفه جمع‌آوری پسماند خشک، انجام مطالعات استحصال گاز متان و کاهش معنادار پیام‌های شهروندی ثبت‌شده در سامانه ۱۳۷ در حوزه‌های پاکسازی، جمع‌آوری پسماند، طعمه‌گذاری موش و آب‌گرفتگی به ثبت رسیده است. کاهش این پیام‌ها، به‌عنوان یکی از شاخص‌های غیرمستقیم رضایت عمومی، بیانگر بهبود فرآیندها و اثربخشی اقدامات اجرایی در سطح شهر است.

 به گفته مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران، عملکرد چهارساله این سازمان را می‌توان دوره‌ای دانست که در آن، مدیریت پسماند از یک ساختار واکنشی و پرچالش، به سمت سیستمی قابل کنترل، قابل پایش و قابل دفاع حقوقی حرکت کرده است.