برگزاری کنگره فقه مدیریت و سیاست‌گذاری/ تأسیس رشته تخصصی «فقه مدیریت و سیاست‌گذاری» ضروری است

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی مجتمع عالی محمدیه، کنگره بین‌المللی فقه مدیریت و سیاست‌گذاری در چارچوب آموزه‌های قرآنی، با حضور اندیشمندان ایرانی و غیرایرانی در مجتمع عالی تربیت مجتهد مدیر محمدیه شهر مقدس قم برگزار شد.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمداسماعیل عبداللهی، دبیر کنگره گفت: این کنگره، اولین کنگره تخصصی در حوزه فقه مدیریت است که پس از پنج سال فعالیت تخصصی مجتمع عالی محمدیه در این حوزه برگزار شده است.

وی با اشاره به استقبال گسترده از این رویداد علمی افزود: در این کنگره، یکصد و نه مقاله از پانزده کشور جهان دریافت کردیم که از این تعداد، سی و هفت مقاله پذیرش شده است. امروز نیز تعدادی از این مقالات در کمیسیون‌های تخصصی ارائه شد و گزارش کمیسیون‌ها ان‌شاءالله در صحن عمومی مطرح خواهد شد.

دبیر کنگره بین‌المللی فقه مدیریت و سیاست‌گذاری در چارچوب آموزه‌های قرآن از انتشار دو جلد کتاب در حوزه فقه مدیریت خبر داد و گفت: دو جلد کتاب در حوزه فقه مدیریت آماده شده که ان‌شاءالله به زودی رونمایی و خبر آن منتشر خواهد شد. همچنین مجموعه مقالات کنگره به صورت انتشار یافته در دو جلد، در پایگاه کنگره بارگذاری و در اختیار علاقه‌مندان قرار خواهد گرفت.

 آیت‌الله شیخ محسن فقیهی عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و همچنین آیت‌الله سید میرتقی حسینی گرگانی دیگر سخنرانان برنامه بودند. 

آیت‌الله فقیهی در ابتدای سخنرانی خود در این کنگره گفت: از حضور حضرات اساتید گرانقدر، فضلای حوزه‌های علمیه و اندیشمندان محترم علوم انسانی، سپاسگزارم. درود و سپاس بر شما که با همت علمی و اندیشه‌ورزی خود بار دیگر اثبات کردید که فقه اسلامی تنها به عبادات و معاملات فردی محدود نیست، بلکه می‌تواند در عرصه‌های کلان اداره جامعه و سیاست‌گذاری عمومی نیز راهنما و مبنا باشد. 

ماهیت فقه مدیریت و جایگاه آن در منظومه فقه اسلامی

آیت‌الله فقیهی در ادامه با تمرکز بر ماهیت فقه مدیریت و جایگاه آن در منظومه فقه اسلامی بیان داشت: فقه در ذات خود ناظر به استخراج نظامات رفتاری انسان مؤمن از نصوص شرعی و اصول اجتهادی است.  در دهه‌های اخیر با گسترش نظام اسلامی و پیچیده‌تر شدن ساختارهای اداره جامعه، نیاز به تبیین و اجتهاد در ابعاد نوینی از فقه احساس می‌شود، از جمله فقه مدیریت، فقه سیاست‌گذاری، فقه نظام‌ها و فقه دولت. فقه مدیریت در حقیقت تلاشی است برای فهم نظام تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و اداره منابع انسانی و اجتماعی بر پایه مقاصد شریعت و معارف قرآنی. 

 این فقه می‌خواهد بداند چگونه مدیریت اسلامی می‌تواند از حوزه احکام فردی عبور کرده و در قالب ساختارهای کلان اجتماعی تحقق یابد. 

بررسی ضرورت فقه مدیریت در حوزه‌های علمیه

وی تاکید کرد: حوزه‌های علمیه ما باید از مرحله توصیف رفتارهای فردی مؤمنان به مرحله مهندسی رفتارهای نظام‌مند جامعه مؤمنان ارتقا یابند. اگر علم هدایت زندگی انسان است، امروز باید پرسید چگونه فقه می‌تواند با استناد به قرآن کریم، الگویی برای اداره نهادهای اجتماعی و سازمان‌های کلان ارائه دهد؟  

در شرایط کنونی، مدیران جامعه اسلامی در عرصه‌های اقتصادی، فرهنگی، آموزشی، قضایی و سیاسی با پرسش‌های فراوانی مواجه‌اند: آیا تصمیم‌سازی در نظام اسلامی تابع مصلحت‌های عرفی است یا قواعد اجتهادی خاص دارد؟ آیا مدیریت منابع انسانی باید بر اساس اصول رقابت یا تکامل اخلاقی درون‌سازمانی طراحی شود؟ آیا سیاست‌گذاری عمومی در حکومت اسلامی از جنس حکم ولایی است یا از سنخ حکم فعلی؟ 

موضوع این پرسش‌ها نشان از ضرورتی عمیق دارند که حوزه‌های علمیه باید به سمت ایجاد فقه نظام‌ها حرکت کنند؛ فقهی که نه تنها در مقام بیان احکام جزئی، بلکه در مقام تصویر کلان ساختارهای شرعی اداره جامعه فعال باشد. 

بررسی فقهی عناصر و ابعاد مدیریت و سیاست‌گذاری

بررسی فقهی عناصر و ابعاد مدیریت و سیاست‌گذاری، بخش بعدی سخنرانی آیت الله فقیهی بود که عنوان کرد: فقه مدیریت دارای ابعاد متعدد است: 

نخست، بعد معرفتی و بینشی؛ استخراج دیدگاه قرآن درباره خلافت، ولایت، شورا و عدالت در تدبیر جامعه. 

دوم، بعد ساختاری؛ مانند تنظیم روابط میان مدیر و مرئوس و نهاد شرعی تفکیک بین حکم حکومتی و حکم فقهی. 

سوم، بعد اخلاقی؛ مبانی اخلاق رهبری و مدیریت دینی همچون امانت، عدالت، مشورت و ترک خودکامگی. 

چهارم، بعد کارکردی؛ که قواعد شرعی در تصمیم‌سازی، تخصیص منابع و اولویت‌بندی امور عامه و نظارت را شامل می‌شود. 

پنجم، بعد سیاست‌گذاری قرآنی؛ فهم مقاصد شریعت در عرصه‌های اجتماعی از جمله حفظ نظام، اقامه عشق و رشد عقلانیت در جامعه می‌باشد. فقهای متقدم ما، هرچند در قالب عنوان فقه مدیریت سخن نگفته‌اند، اما در آثارشان این اصول را مطرح فرموده‌اند؛ از شیوه‌ی علوی در اداره جامعه تا احکام امارات که مصادیق و مقاصد زیربنای فقه نظام‌ها محسوب می‌شوند. 

 تدوین رشته تخصصی فقه مدیریت و سیاست‌گذاری در حوزه 

وی در بخش بعدی سخنان خود درباره چشم‌انداز آینده و پیشنهاد تدوین رشته تخصصی مدیریت عنوان کرد: نظام اسلامی در قرن پانزدهم هجری نیازمند مدیریتی فعال، عقلانی و قرآنی است. 

علم فقه باید بتواند با بهره‌گیری از علوم انسانی و تجارب مدیریتی، چارچوب‌های اجتهادی جدیدی برای مدیریت جامعه دینی طراحی کند. این امر البته به معنای ورود فقه به حوزه عرف نیست، بلکه تسری اجتهاد به نظام تصمیم‌سازی بر پایه نصوص و مقاصد شریعت است. از این رو، پیشنهاد می‌شود در حوزه‌های علمیه رشته تخصصی «فقه مدیریت و سیاست‌گذاری» تأسیس شود و در کنار فقه القضا، فقه الصاد و فقه الاجتماع به عنوان یکی از حوزه‌های فوق تخصصی فقه نظام‌ها تدوین گردد. 

عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در ادامه با تقدیر از عوامل برگزاری کنگره گفت: لازم می‌دانم مراتب تقدیر و تشکر خود را از همه عزیزانی که در برگزاری این کنگره ملی و وزین نقش‌آفرین بوده‌اند، ابراز نمایم. نخست از مدیریت محترم مجتمع عالی تربیت مجتهد مدیر محمدیه حوزه علمیه قم، دانشمند معظم حجت‌الاسلام والمسلمین حاج آقای عبداللهی که با ابتکار و برنامه‌ریزی دقیق این حرکت علمی بزرگ را سامان داده‌اند، صمیمانه تشکر می‌کنم؛ ابتکاری که بحمدالله فتح بابی نو در مطالعات فقهی معطوف به مدیریت و سیاست‌گذاری اسلامی خواهد بود. 

همچنین از اعضای ارجمند شورای سیاست‌گذاری کنگره، شورای اجرایی، دبیرخانه‌ی تلاشگر اجرایی، هیئت داوران فرهیخته و رؤسای محترم کمیسیون‌های ده‌گانه کنگره و تمامی اعضای خدوم آن‌ها که با دلسوزی و نظم علمی زمینه این گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای را فراهم ساخته‌اند، سپاسگزاری می‌کنم. از پژوهشگران، نویسندگان و اندیشمندان محترم حوزه و دانشگاه و مهمانان خارجی عزیز و منطقه‌ای که با حضور خود بنای علمی این کنگره را دو چندان کردند، نیز تشکر ویژه دارم. 

وی در پایان با ابراز امیدواری از آینده علمی محورهای کنگره، عنوان کرد: امید است آثار علمی منتشر شده از این کنگره مبارک، چه در قالب مقالاتش و پژوهش‌های تخصصی، و چه در قالب نظریه‌پردازی‌های کلان، بتواند محور هم‌افزایی میان حوزه و دانشگاه شده و چراغ راهی برای تولید فقه نظام‌های مدیریتی و سیاست‌گذاری در تمدن اسلامی گردد. ان‌شاءالله در پرتو عنایات الهی این حرکت علمی تداوم یابد و شاهد شکل‌گیری نسل جدیدی از مجتهدان مدیر و مدیران متعهد در نظام اسلامی باشیم. 

آیت الله فقیهی، سخنان خود را با آرزوی سلامتی و عزت روزافزون مقام معظم رهبری به پایان رساند.