ناترازی انرژی زیر سایه محدودیت‌ها؛ چرا اقتصاد مولد قربانی کمبود انرژی است؟

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی شرکت فولاد خوزستان، شبکه سراسری گاز کشور با وجود سرمای پایدار و ثبت رکورد مصرف ۷۳۷ میلیون مترمکعب گاز در بخش خانگی و تجاری، بدون افت فشار گسترده پایدار ماند و تأمین گاز مشترکان خانگی در سراسر کشور بدون وقفه ادامه یافت.

این پایداری، نتیجه مدیریت فشرده شبکه و انجام تعمیرات پرریسک عملیاتی بود؛ اما در سوی دیگر، بررسی‌ها نشان می‌دهد صنعت گاز همچنان با ناترازی روزانه ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعبی مواجه است؛ ناترازی‌ که آینده عبور ایمن از زمستان‌های پیش‌رو را با تردید جدی روبه‌رو کرده است. 

در مواجهه با این ناترازی، سیاست نانوشته اما تکرارشونده، محدودسازی گاز صنایع بزرگ بوده؛ رویکردی که بیش از همه دامان صنایعی چون فولاد خوزستان را گرفته است؛ صنعتی که نه مصرف‌کننده عمده گاز است و نه عامل اصلی ناترازی، اما در عمل نخستین قربانی مدیریت بحران می‌شود.

سهم اندک مصرف، مشارکت سنگین در تأمین

انرژی مصرف روزانه گاز کل صنعت فولاد کشور حدود ۴۰ میلیون مترمکعب است؛ رقمی معادل ۵ درصد مصرف گاز کشور. فولاد خوزستان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان فولاد کشور، بخشی از همین سهم محدود را به خود اختصاص می‌دهد. این در حالی است که مصرف گاز بخش خانگی و تجاری در روزهای اوج زمستان به ۶۰۰ تا ۷۳۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد و تا ۷۰ درصد کل گاز تحویلی به شبکه را مصرف می‌کند.

با این حال، ناترازی انرژی باعث شده حدود ۳۰ درصد از ظرفیت تولید فولاد خالی بماند و در نتیجه، میانگین رشد سالانه تولید فولاد کشور در دو دهه گذشته از ۵.۷ درصد به زیر ۰.۷ درصد کاهش یافته است؛ روندی که نشان‌دهنده شدت فشار محدودیت‌های انرژی بر صنعت و اقتصاد ملی است.

از سوی دیگر، صنعت فولاد صرفاً مصرف‌کننده انرژی نیست. در حال حاضر، حدود ۷۰ درصد برق مورد نیاز صنعت فولاد از طریق نیروگاه‌های خودتأمین تولید می‌شود؛ نیروگاه‌هایی که با سرمایه‌گذاری مستقیم صنایع و با هدف کاهش فشار بر شبکه سراسری احداث شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد فولاد خوزستان و سایر فولادسازان، نه‌ تنها بار اضافی بر شبکه برق تحمیل نمی‌کنند، بلکه عملاً در تأمین پایدار برق کشور نقش‌آفرینی کرده‌اند. با این حال، در زمان اوج مصرف و کاهش گاز تحویلی به نیروگاه‌ها، همچنان برق صنایع فولادی در اولویت محدودیت قرار می‌گیرد؛ تصمیمی که عملاً سرمایه‌گذاری انجام‌شده در نیروگاه‌های خودتأمین را بی‌اثر می‌کند.

ثروت‌سوزی رسمی؛ از فلرها تا محدودیت صنعت

در حالی که رئیس‌جمهور هم از سوختن ثروت ملی گله‌مند است، در مراسم افتتاح و بهره‌برداری از طرح‌های وزارت نفت تأکید کرد: روزانه حدود ۵۰ میلیون مترمکعب گاز فلر در کشور سوزانده می‌شود که باید هرچه سریع‌تر برای آن چاره‌اندیشی شود. این عدد زمانی معنا و عمق واقعی خود را نشان می‌دهد که در کنار مصرف گاز صنعت فولاد قرار گیرد. مصرف روزانه گاز کل صنعت فولاد کشور حدود ۴۰ میلیون مترمکعب است؛ گازی که به تولید، اشتغال، ارزآوری و خلق ارزش‌افزوده در اقتصاد ملی منجر می‌شود. در مقابل، حجم بیشتری از گاز، بدون هیچ بهره‌برداری، تنها سوزانده می‌شود؛ آن هم در شرایطی که ایران به‌ عنوان سومین کشور جهان در سوزاندن گازهای فلر شناخته می‌شود. این گاز به دلیل ماهیت اسیدی، علاوه بر هدررفت میلیاردها دلار ثروت ملی، به تأسیسات آسیب می‌زند و با انتشار آلاینده‌ها، محیط زیست، سلامت انسان‌ها و آینده انرژی کشور را تهدید می‌کند.

مقایسه این دو مسیر مصرف، یک تناقض آشکار را پیش‌روی سیاست‌گذار می‌گذارد: گاز مصرفی در فولاد، موتور تولید و اشتغال است؛ اما گاز فلر، نماد اتلاف، آلودگی و ناکارآمدی ساختاری. با این حال، فشار سیاست‌های محدودکننده نه متوجه فلرها، بلکه متوجه صنعتی شده که ارزش واقعی می‌آفریند و به پایداری انرژی و اقتصاد کشور کمک می‌کند.

بهینه‌سازی مصرف خانگی؛ راه نجات تولید فولاد

اگر سیاست‌گذار انرژی به‌ جای محدودسازی صنایع، به سمت اصلاح الگوی مصرف خانگی حرکت کند، بخش قابل توجهی از ناترازی فعلی قابل مهار خواهد بود. بهبود راندمان بخاری‌ها و تجهیزات گرمایشی، استانداردسازی ساختمان‌ها، توسعه عایق‌کاری و پنجره‌های دوجداره و اجرای مشوق‌های واقعی صرفه‌جویی، می‌تواند ده‌ها میلیون مترمکعب در روز از مصرف گاز بکاهد. رقمی که نه‌تنها معادل مصرف فولاد خوزستان است، بلکه می‌تواند گاز مورد نیاز نیروگاه‌ها را نیز در اوج مصرف زمستانی تأمین کند. در چنین شرایطی، نه نیازی به اعمال محدودیت گازی بر فولاد خوزستان خواهد بود و نه برق این شرکت، به بهانه کاهش سوخت نیروگاه‌ها، محدود می‌شود.

ناترازی انرژی زیر سایه محدودیت‌ها؛ چرا اقتصاد مولد قربانی کمبود انرژی است؟

شبکه سراسری گاز کشور با وجود سرمای پایدار و ثبت رکورد مصرف ۷۳۷ میلیون مترمکعب گاز در بخش خانگی و تجاری، بدون افت فشار گسترده پایدار ماند و تأمین گاز مشترکان خانگی در سراسر کشور بدون وقفه ادامه یافت. 

این پایداری، نتیجه مدیریت فشرده شبکه و انجام تعمیرات پرریسک عملیاتی بود؛ اما در سوی دیگر، بررسی‌ها نشان می‌دهد صنعت گاز همچنان با ناترازی روزانه ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعبی مواجه است؛ ناترازی‌ که آینده عبور ایمن از زمستان‌های پیش‌رو را با تردید جدی روبه‌رو کرده است. 

در مواجهه با این ناترازی، سیاست نانوشته اما تکرارشونده، محدودسازی گاز صنایع بزرگ بوده؛ رویکردی که بیش از همه دامان صنایعی چون فولاد خوزستان را گرفته است؛ صنعتی که نه مصرف‌کننده عمده گاز است و نه عامل اصلی ناترازی، اما در عمل نخستین قربانی مدیریت بحران می‌شود.

سهم اندک مصرف، مشارکت سنگین در تأمین

انرژی مصرف روزانه گاز کل صنعت فولاد کشور حدود ۴۰ میلیون مترمکعب است؛ رقمی معادل ۵ درصد مصرف گاز کشور. فولاد خوزستان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان فولاد کشور، بخشی از همین سهم محدود را به خود اختصاص می‌دهد. این در حالی است که مصرف گاز بخش خانگی و تجاری در روزهای اوج زمستان به ۶۰۰ تا ۷۳۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد و تا ۷۰ درصد کل گاز تحویلی به شبکه را مصرف می‌کند.

با این حال، ناترازی انرژی باعث شده حدود ۳۰ درصد از ظرفیت تولید فولاد خالی بماند و در نتیجه، میانگین رشد سالانه تولید فولاد کشور در دو دهه گذشته از ۵.۷ درصد به زیر ۰.۷ درصد کاهش یافته است؛ روندی که نشان‌دهنده شدت فشار محدودیت‌های انرژی بر صنعت و اقتصاد ملی است.

از سوی دیگر، صنعت فولاد صرفاً مصرف‌کننده انرژی نیست. در حال حاضر، حدود ۷۰ درصد برق مورد نیاز صنعت فولاد از طریق نیروگاه‌های خودتأمین تولید می‌شود؛ نیروگاه‌هایی که با سرمایه‌گذاری مستقیم صنایع و با هدف کاهش فشار بر شبکه سراسری احداث شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد فولاد خوزستان و سایر فولادسازان، نه‌ تنها بار اضافی بر شبکه برق تحمیل نمی‌کنند، بلکه عملاً در تأمین پایدار برق کشور نقش‌آفرینی کرده‌اند. با این حال، در زمان اوج مصرف و کاهش گاز تحویلی به نیروگاه‌ها، همچنان برق صنایع فولادی در اولویت محدودیت قرار می‌گیرد؛ تصمیمی که عملاً سرمایه‌گذاری انجام‌شده در نیروگاه‌های خودتأمین را بی‌اثر می‌کند.

ثروت‌سوزی رسمی؛ از فلرها تا محدودیت صنعت

در حالی که رئیس‌جمهور هم از سوختن ثروت ملی گله‌مند است، در مراسم افتتاح و بهره‌برداری از طرح‌های وزارت نفت تأکید کرد: روزانه حدود ۵۰ میلیون مترمکعب گاز فلر در کشور سوزانده می‌شود که باید هرچه سریع‌تر برای آن چاره‌اندیشی شود. این عدد زمانی معنا و عمق واقعی خود را نشان می‌دهد که در کنار مصرف گاز صنعت فولاد قرار گیرد. مصرف روزانه گاز کل صنعت فولاد کشور حدود ۴۰ میلیون مترمکعب است؛ گازی که به تولید، اشتغال، ارزآوری و خلق ارزش‌افزوده در اقتصاد ملی منجر می‌شود. در مقابل، حجم بیشتری از گاز، بدون هیچ بهره‌برداری، تنها سوزانده می‌شود؛ آن هم در شرایطی که ایران به‌ عنوان سومین کشور جهان در سوزاندن گازهای فلر شناخته می‌شود. این گاز به دلیل ماهیت اسیدی، علاوه بر هدررفت میلیاردها دلار ثروت ملی، به تأسیسات آسیب می‌زند و با انتشار آلاینده‌ها، محیط زیست، سلامت انسان‌ها و آینده انرژی کشور را تهدید می‌کند.

مقایسه این دو مسیر مصرف، یک تناقض آشکار را پیش‌روی سیاست‌گذار می‌گذارد: گاز مصرفی در فولاد، موتور تولید و اشتغال است؛ اما گاز فلر، نماد اتلاف، آلودگی و ناکارآمدی ساختاری. با این حال، فشار سیاست‌های محدودکننده نه متوجه فلرها، بلکه متوجه صنعتی شده که ارزش واقعی می‌آفریند و به پایداری انرژی و اقتصاد کشور کمک می‌کند.

بهینه‌سازی مصرف خانگی؛ راه نجات تولید فولاد

اگر سیاست‌گذار انرژی به‌ جای محدودسازی صنایع، به سمت اصلاح الگوی مصرف خانگی حرکت کند، بخش قابل توجهی از ناترازی فعلی قابل مهار خواهد بود. بهبود راندمان بخاری‌ها و تجهیزات گرمایشی، استانداردسازی ساختمان‌ها، توسعه عایق‌کاری و پنجره‌های دوجداره و اجرای مشوق‌های واقعی صرفه‌جویی، می‌تواند ده‌ها میلیون مترمکعب در روز از مصرف گاز بکاهد. رقمی که نه‌تنها معادل مصرف فولاد خوزستان است، بلکه می‌تواند گاز مورد نیاز نیروگاه‌ها را نیز در اوج مصرف زمستانی تأمین کند. در چنین شرایطی، نه نیازی به اعمال محدودیت گازی بر فولاد خوزستان خواهد بود و نه برق این شرکت، به بهانه کاهش سوخت نیروگاه‌ها، محدود می‌شود.

نیروگاه‌ها؛ گلوگاه مشترک گاز و برق

وابستگی ۸۰ درصدی تولید برق کشور به گاز، یکی از نقاط آسیب‌پذیر ساختار انرژی ایران است.

هر اختلال در تأمین گاز، مستقیماً به بحران برق تبدیل می‌شود و نخستین پیامد آن، محدودیت برق صنایع بزرگ از جمله فولاد خوزستان است. 

استفاده هدفمند از سوخت‌های جایگزین در نیروگاه‌ها، هرچند راه‌حل پایدار نیست، اما می‌تواند در دوره‌های اوج مصرف، مانع توقف تولید شود. در کنار آن، احداث نیروگاه‌های جدید باید با تمرکز بر راندمان بالاتر و مصرف سوخت کمتر انجام شود و نیروگاه‌های موجود نیز نیازمند بازتوانی برای کاهش وابستگی به گاز هستند.

بدیهی است اگر از فولاد خوزستان انتظار می‌رود در توسعه نیروگاه‌ها مشارکت کند، برق تولیدی این نیروگاه‌ها باید در اختیار همان مجموعه قرار گیرد؛ در غیر این صورت، انگیزه‌ای برای تداوم سرمایه‌گذاری صنعت در زیرساخت انرژی باقی نخواهد ماند. فولاد خوزستان نه مصرف‌کننده پرمصرف گاز است و نه عامل ناترازی انرژی؛ بلکه صنعتی است که با سهم اندک در مصرف، سهم بزرگ در تأمین مالی انرژی و حتی تولید برق، به پایداری شبکه کمک کرده است. 

ادامه سیاست فشار بر این صنعت، به معنای کاهش تولید، افت سودآوری، تهدید اشتغال و تضعیف نقش فولاد خوزستان در اقتصاد منطقه‌ای و ملی منجر خواهد شد. در مقابل، اصلاح مصرف خانگی، افزایش راندمان نیروگاه‌ها و بازنگری در سیاست تخصیص انرژی، می‌تواند هم امنیت انرژی کشور را تقویت کند و هم فولاد خوزستان را از قربانی ناترازی، به ستون تاب‌آوری انرژی تبدیل کند.