الگوی مذاکراتی تهران در دور سوم/ انتظارات دیپلماتیک از ژنو چیست؟

ایران آنلاین: دور سوم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا درحالی از شامگاه چهارشنبه ۶ اسفند با دیدار وزرای خارجه ایران و عمان در ژنو آغاز  شد که این دور به اعتقاد بسیاری از تحلیلگران در تعیین آینده و روند روابط تهران- واشنگتن اثرگذارتر از دوره‌های پیشین ارزیابی می‌شود. اینکه اما چه فضا و شرایطی بر مذاکرات امروز در ژنو حاکم خواهد بود؛ نیازمند بررسی مذاکرات دو دور گذشته، اهداف اعلامی مذاکره‌کنندگان و نیز شرایط حاکم بر منطقه است تا از این رهگذر و با تکیه بر آن واقعیات انتظارات از ژنو به صورت منطقی تحلیل و ارزیابی شود.

آنچه در دور اول و دوم مذاکرات هسته‌ای گذشت

دور نخست مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در ۱۷ بهمن‌ماه در مسقط عمان و در میانه بحرانی آغاز شد که هرآن می‌توانست به جنگی بزرگ در منطقه منجر شود. مجموع شرایط موجود در غرب آسیا و التهاباتی که حضور نیروهای نظامی آمریکا در آب‌های نزدیک ایران ایجاد کرده بود؛ امکان، زمان، مکان و نحوه برگزاری چنین نشستی را تا لحظات آخر آغاز آن با علامت‌های سوال و تردیدهای جدی مواجه کرده بود. مذاکراتی که ضرورت آن در سفر وزیر امور خارجه به ترکیه اعلام شد و ایران با تاکید بر هسته‌ای بودن موضوع آن ترجیح داد گفت‌وگوها در همان عمان و با همان موضوعی ادامه یابد که در خردادماه بر اثر حمله رژیم اسرائیل و آمریکا متوقف شده بود.

ارزیابی جدیت و اراده طرفین مهمترین هدف حضور هر دو هیات ایرانی و آمریکایی در مسقط بود، حضور جراد کوشنر داماد و فرد مورد اعتماد ترامپ مهمترین تغییر مذاکراتی بود که مانند دور پیش به صورت غیرمستقیم و با میانجیگری وزیر امور خارجه عمان صورت می‌گرفت. با پایان مذاکرات، عراقچی آن را شروع خوبی توصیف و تاکید کرد که ادامه این شروع خوب بستگی به تداوم جدیت آمریکا دارد و برای بررسی و رسیدن به پیشنهادات و جمع بندی دیدگاه‌ها هیات‌ها به پایتخت بازگشتند. ۱۰ روز پس از آن، دور دوم مذاکرات این‌بار در ژنو سوییس و با میزبانی طرف عمانی برگزار شد.

حضور «رافائل گروسی» مدیرکل آژانس بین‌الملل انرژی اتمی در این مذاکرات و گفت‌وگوهایی که با عراقچی داشت و ‌آن‌ها را عمیق توصیف کرد؛ سبب شد که باور تحلیلگران نسبت به این دور از مذاکرات و نتیجه‌بخشی آن پررنگ‌تر از پیش باشد. با پایان این دور از مذاکرات طرفین تازه‌ترین دیدگاه‌های مذاکراتی را به پایتخت‌های خود منتقل کردند اما در همان ژنو عراقچی از اصول راهنمایی سخن گفت که می‌تواند در مسیر تدوین طرح‌هایی برای توافق اثربخش باشد.

همزمان با پایان دور دوم مذاکرات ژنو، لابی‌های جنگ‌طلب هم در هیات حاکمه آمریکا و هم در تل‌آویو و دیگر نقاط جهان، دور تازه‌ای از فشارها را به منظور تاثیرگذاری بر تصمیمات رئیس‌جمهور آمریکا آغاز کردند. مواضع متناقض و متضاد مقامات آمریکایی و تداوم ابهام در آنچه مدنظر ترامپ است، به یکی دیگر از دلایل سختی راه مذاکراتی تبدیل شد. پیام‌های تهدیدآمیز، تحرکات نظامی و فضای رسانه‌ای پرتنش، هریک به نوعی می‌توانست به عاملی برای زدن زیر میز مذاکره تبدیل شود اما اعلام برگزاری دور سوم مذاکرات به نوعی نشان داد که آمریکا در مقطع کنونی و تا به این لحظه جنگ را گزینه مطلوب نمی‌داند.

دور جدید مذاکرات زیر سایه بی‌اعتمادی؛ تاثیر تناقضات آمریکا بر رود گفت‌وگوها

دور سوم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در ژنو درحالی آغاز خواهد شد؛ عراقچی و البوسعیدی وزرای امور خارجه ایران و عمان شب گذشته و به در بدو ورود عراقچی به ژنو با یکدیگر دیدار کردند و در این دیدار وی عناصر مدنظر یک توافق احتمالی در حوزه رفع تحریم‌ها و مباحث هسته‌ای به طرف عمانی منتقل کرد. از ساعات ابتدایی ورود وزیر امور خارجه ایران به ژنو، تعدد گمانه‌ها درباره این عناصر ارائه شده از سوی ایران و آمریکا به شدت افزایش یافت. ۲۴ ساعت پیش از آن هم ترامپ در سخنرانی سالانه و دوساعته خود در کنگره آمریکا، به ایران پرداخت و ادعاهایی را درباره برنامه موشکی، هسته‌ای و ناآرامی‌های اخیر در کشور مطرح کرد و گفت: ما به ایرانی‌ها درمورد هرگونه تلاش آینده برای بازسازی برنامه تسلیحاتی خود، به ویژه سلاح‌های هسته‌ای، هشدار داده‌ایم. ما برنامه هسته‌ای ایران را نابود کردیم و اکنون آنها می‌خواهند دوباره شروع کنند و در پی اهداف خود هستند. در حال مذاکره با ایران هستیم، افزود: آنها می‌خواهند توافقی انجام دهند، اما ما این «کلمات مقدس» را نشنیده‌ایم: «ما هرگز سلاح هسته‌ای نخواهیم داشت.»

این اظهارات در حالی مطرح شد که وزیر امور خارجه ایران ساعاتی پیش از آغاز این سخنرانی، در راستای تکرار تبیین موضع ایران نسبت به مذاکرات هسته‌ای به صورت خاص و سیاست راهبردی تهران درباره سلاح اتمی به صورت عام تصریح کرده است: «مواضع و باورهای بنیادین ما کاملاً روشن است؛ ایران تحت هیچ شرایطی هرگز به دنبال توسعه سلاح هسته‌ای نخواهد بود. در عین حال ما ایرانیان هرگز از حق خود برای بهره‌مندی از منافع فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز برای مردم‌مان چشم‌پوشی نخواهیم کرد».

گروسی در این دور از مذاکرات هم به حضور دارد و پیش از ورود به ژنو در گفت‌وگویی تصریح کرده بود که وضعیتی بسیار خطرناک در پس‌زمینه مذاکرات دیپلماتیک در حال شکل‌گیری است؛ چرا که به گفته ترامپ، اگر مذاکرات دیپلماتیک موفقیت‌آمیز نباشد، اتفاقات بدی خواهد افتاد. اظهارات مدیرکل آژانس گرچه در بطن خود همان هشدارهای صادر شده از سوی کشورهای منطقه را دارد اما به نوعی از مسئولیت سنگین این نهاد بین‌المللی در مذاکرات دور سوم هم حکایت می‌کند. این مذاکرات و برداشتی که گروسی از روند و نتایج آن خواهد داشت، بر نشست آتی شورای حکام آژانس هم تاثیر گذار خواهد بود و می‌تواند روند تحولات را هم به سوی آرامش و دیپلماسی و هم تنش بیشتر هدایت کند.

با چنین پیش‌زمینه و فضای حاکم بر دور سوم مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا، باید منتظر چه بود؟ رسیدن به یک توافق یا پایان روند دیپلماتیک. در دو سناریو می‌توان انتظارات از دور سوم مذاکرات را دسته‌بندی کرد؛ دسته نخست مبنای عقلانی داشته و در راستای منافع دو کشور، دولت‌های منطقه (جز رژیم اسرائیل) و با کمترین هزینه ممکن است. بر این مبنا امکان دست‌یافتن به توافقی فنی- حقوقی با توجه به حضور مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای در مذاکرات؛ موضوعی چندان دور از ذهن نیست. پیش از این هم حضور گروسی در دور دوم مذاکرات، از سوی تحلیلگران نشانه جدی بودن و عبور از فاز سیاسی به فاز فنی تفسیر شده بود. واقعیت آن است که اگر طرفین در میانه آتش جنگ که آماده شعله‌ور شدن است، اراده لازم را نشان داده و برای رسیدن به یک چارچوب ابتدایی درباره موضوعات فنی وارد گفت‌وگو شوند؛ می‌توان به عبور از این بحران امیدوار بود اما سابقه نه چندان معقول رئیس‌جمهور آمریکا هم در دور نخست ریاست جمهوری خود و هم در دور دوم این نوع انتظارات را تاحدی خوشبینانه تعریف می‌کند.

بنابراین سناریو دوم، درگیری نظامی است و در این میان گرچه ترامپ در یک ماه گذشته بارها بر ناوگان و نیروهای نظامی و دریایی و هوایی آمریکا بالیده و آن‌ها را آماده رزم توصیف کرده است اما شواهد بسیاری حکایت از آن دارند که آغاز جنگ از سوی آمریکا، نیازمند پاسخ گفتن به چند پرسش ساده اما مهم از سوی آغازگر درگیری یعنی ترامپ است. رئیس‌جمهور آمریکا باید به این پرسش‌ها پاسخ دهد که حمله به ایران با چه بهانه‌ای باید آغاز شود؟ هدف از این حمله چه باید باشد؟ تبعات آن برای آمریکا، هم‌پیمانان منطقه‌ای، جهان و ایران چه خواهد بود؟ جنگ آغاز شده دقیقا چگونه باید پایان گیرد؟

پاسخ به پرسش‌ها برای رئیس‌جمهور آمریکا و تیم مشاوران و معاونان وی چندان آسان نیست و برآورد هزینه-فایده این درگیری، نشان دهنده افزایش بخش هزینه آن است و از این رو در حال حاضر می‌توان گفت که ترامپ در یک بن‌بست راهبردی گرفتاری خود خواسته‌ای را برای خود تدارک دیده است. از این رو در روند مذاکرات باقی مانده و به تعبیر «جی‌دی ونس» معاون خود، همچنان به دیپلماسی ادامه می‌دهد. گرچه این تداوم با توجه به شخصیت نمایشی و عجول رئیس‌جمهور آمریکا چندان طولانی نخواهد بود اما ایجاد تنش در منطقه براساس تردیدهای موجود در هیات حاکمه آمریکا، آخرین چیزی است که ترامپ می‌خواهد.

تفاهم برای مدیریت تنش، با توجه به تاکیدی که تهران بر هسته‌ای بودن مذاکرات دارد، می‌تواند با یک پیش‌نویس فنی-حقوقی در ژنو آغاز شود و امروز را به تاریخی برای آغاز دور جدید اعتمادسازی میان تهران و واشنگتن تبدیل کند. آنچه در ساعات منتهی به مذاکرات هسته‌ای در رسانه‌ها و بر اساس شواهد منتشر می‌شد، افزایش همزمان رسیدن به یک توافق و نیز آغاز درگیری نظامی بود. این همزمانی گرچه در نوع خود عجیب است اما ثمره تلخ حمله‌ای است که با تایید ترامپ از سوی رژیم اسرائیل و در میانه مذاکرات علیه ایران صورت گرفت و اعتماد به هر روند دیپلماتیک و مذاکراتی را به پایین ترین سطح خود رساند.

سیگنال‌های انعطاف تهران؛ آیا پیش‌نویس توافق در ژنو شکل می‌گیرد؟

دور سوم مذاکرات در ژنو؛ ایستگاهی است که تهران با حداکثر انعطاف در آن حاضر شده است تا مسیر اعتمادسازی آغاز شود. الگوی مذاکراتی اعلام شفاف آن چیزی است که تهران می‌تواند بر مبنای منافع ملی خود روی میز مذاکره قرار دهد. چیزی که با برخی از گمانه‌های مطرح شده به ویژه در حوزه دفاعی و موشکی هیچ قرابتی ندارد و تهران بر اساس دکترین دفاعی خود اساسا موشک‌های خود را تهدیدی برای هیچ کشور و سرزمین مستقلی نمی‌داند اما آن‌ها را مهمترین سد دفاعی خود در برابر حملات رژیم اسرائیل تعریف کرده است. از این روست که عراقچی در گفت‌وگو با ایندیا تودی و در پاسخ به اتهاماتی که رئیس‌جمهور آمریکا در سخنرانی روز گذشته خود در کنگره و درباره برنامه موشکی ایران مطرح کرد؛ گفت: به نظر من اکنون خود او متاسفانه قربانی اخبار جعلی شده است. ما چنین موشک‌هایی توسعه نمی‌دهیم. ما عمداً برد موشک‌های خود را به ۲۰۰۰ کیلومتر محدود کرده‌ایم. این فقط برای دفاع از خودمان است. موشک‌های ما ماهیت دفاعی دارند؛ صرفاً برای بازدارندگی ساخته شده‌اند و برای کمک به ما در دفاع از خودمان هستند، دقیقاً همان‌طور که در ژوئن گذشته عمل کردند. ما آغازگر آن درگیری نبودیم؛ این اسرائیلی‌ها و سپس آمریکایی‌ها بودند. ما فقط از خود دفاع کردیم. از نظر آن‌ها شاید اقدامی غیرقانونی تلقی شود، اما از نظر ما یک اقدام مشروع در چارچوب دفاع از خود بود.

سیگنال‌های انعطاف مذاکراتی ایران، باید با دریافت درستی از سوی آمریکا روبرو شود تا این دور از مذاکرات با موفقیت به نتیجه رسد؛ موفقیتی که تبدیل آن به شکست می‌تواند آغازگر درگیری تازه بوده و شرایط را به سوی ابهامی خطرناک پیش ببرد.