از صیادی تا تردد زیردریایی؛ انسان بلای جان نهنگ

به گزارش ایسنا روز جهانی نهنگ هر ساله در سومین یکشنبه فوریه جشن گرفته می‌شود و امسال، این روز در ۱۵ فوریه (۲۶ بهمن‌ماه) برگزار می‌شود. این روز به دنبال قدردانی از این موجودات آبزی است که بخش مهمی از اکوسیستم هستند علاوه به آن به چالش‌های انسان‌ساخت می‌پردازد که زندگی دریایی را دشوار کرده است. این امر به دلیل ریختن زباله در اقیانوس‌ها و تغییرات اقلیمی است.

بر اساس اعلام سازمان حفاطت محیط زیست پستانداران دریایی در زنجیره‌های غذایی دریاها و اقیانوس‌ها از نقش بسیار ارزشمند اکولوژیک برخوردارند. آن‌ها حیواناتی خونگرم هستند و همانند پستانداران خشکی با شش تنفس می‌کنند. اکثر گونه‌های پستانداران دریایی جابه جایی‌های فصلی دارند. آنها بچه‌زا هستند و در هر زایمان خود به‌طور معمول یک و به ‌ندرت دو نوزاد به دنیا می‌آورند. پستانداران دریایی دارای ۱۳۰ گونه متعلق به چهار راسته آب‌بازان (Cetacea)، سیرنیا (Sirenia) و کارنیورا (Carnivora) و پاروپایان (Pinnipedia) هستند که در خلیج فارس دو راسته ی آخر وجود ندارند. 

راسته آب بازان پستاندارانی هستند که تمام عمر خود را داخل آب می‌گذرانند. این راسته شامل ۱۴ خانواده و ۸۶ گونه است. راسته آب‌بازان به دو زیرراسته نهنگ‌های بلین‌دار یا بی‌دندان(Baleen Whale or Mysticeti) و نهنگ‌های دندان‌دار(Toothed Whale or Odontoceti) تقسیم می‌شوند.زمان رسیدن به بلوغ جنسی در بین نهنگ‌ها بین ۲ تا ۲۰ سال در نوسان است. آن‌ها دارای سیستم جفت‌گیری چند همسری هستند. اغلب آمیزش و تولیدمثل در طی ماه‌های زمستان صورت می‌گیرد.

جنس نر بزرگ‌تر از جنس ماده است. این موجودات جهت تشخیص اشیا از روی انعکاس و بازتاب اصوات تولید شده دارای یک سیستم کاملاً تخصص یافته به نام ملون هستند که در جلوی سر قرار گرفته است. این عضو چربی مانند برای تعیین موقعیت از طریق انتشار امواج عمل می‌کند. با دریافت امواج در منطقه‌ای به نام window  Acoustic در آرواره پایینی به جهت‌یابی و تعیین موقعیت خود می‌پردازد. تولید صدا بوسیله بیرون راندن هوا از مجاری تنفسی صورت می‌گیرد. آنها فاقد گوش خارجی هستند. گوش جهت شنیدن اصواتی است که برای تشخیص محل اشیاء از روی انعکاس آنها ایجاد می‌شوند. 

زیستگاه آب‌بازان در ۳ اقیانوس (اطلس، آرام و هند) و تمام دریاها مشاهده می‌شود. آنها اغلب در نزدیکی سواحل، شیب قاره و جنگلهای حرا که مواد غذایی در آنجا بیشتر است تجمع پیدا می‌کنند.

نهنگ‌های بلین‌دار دارای مهاجرت‌های فصلی هستند. رفتارهای جستجوگرانه پستانداران دریایی با تغییرات مربوط به فراوانی و پراکنش شکار و غذا ارتباط دارد.

تاکنون چهار خانواده و ۱۶گونه‌ از راسته آب بازان در آب‌های ساحلی ایران در خلیج‌فارس و دریای عمان ثبت شده است که نهنگ آبی با طول حداکثر ۳۳ متر بزرگترین و پورپویز بی‌باله با طول حداکثر ۲ متر کوچکترین آب‌باز است. گونه‌های دلفین خالدار، دلفین فریزر، نهنگ مینک، نهنگ سرخربزه‌ای و نهنگ اسپرم کوتوله، گونه‌هایی هستند که در آبهای جنوبی دریای عمان و خلیج فارس دیده شده‌اند و به احتمال زیاد در آب‌های ایران نیز حضور دارند.

عوامل تهدیدکننده نهنگ‌ها؛ از صید تا حضور ناوهای جنگی

فعالیت‌های انسانی از جمله عوامل اساسی برهم زننده زیستگاه‌هایی است که برای حرکت و مهاجرت پستانداران دریایی نقش کلیدی دارد. صید صنعتی یکی از مهمترین و بزرگترین عوامل تهدید پستانداران دریایی در سراسر دنیا است. دلفین‌ها در سطح حرکت و تن ماهیان پایین‌تر از آنها حرکت می‌کنند بنابراین ماهیگیران با دیدن دلفین‌ها به حضور گله تن‌ماهیان پی می‌برند و شروع به تور اندازی می‌کنند. دلفین‌ها پس از گیر افتادن در تورهای ماهیگیری گوشگیر، ترال‌ها و تورهای پیاله‌ای یا پرساینرهای صید تون ماهیان نمی‌توانند تنفس کنند و می‌میرند. برخورد با قایق‌ها، کشتی‌ها و شناورها از دیگر عوامل آسیب و مرگ آن‌ها است.

امواج صوتی طبیعی نظیر زمین لرزه‌های زیر آب و امواج مصنوعی که توسط ناوهای جنگی و زیردریایی‌ها تولید می‌شود، به دلیل تاثیر بر روی عضو ملون آن‌ها، باعث اختلال در سیستم ردیابی و مرگ و میر آن‌ها به خصوص نهنگ‌های اعماق می‌شود.

تغییر مداوم و سریع آب و هوای جهانی و آب شدن یخهای طبیعی و در نتیجه تغییر زیستگاه و مکان غذایابی گونه‌هایی که در عرض‌های جغرافیایی بالاتر ( قطب شمال و جنوب) زندگی می‌کنند، زندگی این جانوران را به مخاطره انداخته است. 

گروهی از دانشمندان محاسبه کرده‌اند که نهنگ‌های گوژپشت در تکاپوی یافتن غذای روزانه، میلیون‌ها تکه ریزپلاستیک‌ها را می‌خورند.این نتایج به نگرانی در مورد سلامت نهنگ‌ها دامن می‌زند و نگاهی هشداردهنده به وسعت آلودگی ریزپلاستیکی در اقیانوس‌های جهان دارد.

نهنگ‌های آبی احتمالا روزانه تا ۱۰ میلیون تکه مجزا ریزپلاستیک می‌بلعند. نهنگ تیغ‌باله نیز روزی سه تا ۱۰ میلیون و نهنگ گوژپشت بیش از یک میلیون تکه می‌بلعند و این تبدیل به معضل دیگری برای نهنگ‌ها شده است‌.

به گل نشستن پستانداران دریایی مانند نهنگ‌ها زمانی است که جانور در ساحل مرده باشد و یا با وجود زنده بودن توانایی برگشت به محل زندگی خود را نداشته باشد. به گل نشستن پستانداران دریایی گاهی به صورت فردی و گاهی دسته جمعی اتفاق می‌افتد. از مهمترین دلایل به گل نشستن می‌توان پیچیدگی شرایط توپوگرافی منطقه، آلودگی‌ها، شرایط آب و هوایی، شکارچیان، سموم طبیعی، اختلال در جهت‌یابی، بیماری، وابستگی گروهی و پیروی از رهبر گروه و صید و ‌صیادی اشاره کرد.

شکل سه بعدی پیچیده خط ساحلی، سواحل گلی گسترده با شیب کم، کانال‌های پر پیج و خم، جریانات قوی یا غیر معمول و خورها برای پستانداران دریایی بویژه آب‌بازان حالت تله دارد و این مناطق را تله و دام نهنگ می‌نامند.  

در ایران نیز به گل نشستن نهنگ‌ها سابقه دارد. در یکی از آخرین به گل نشستن‌های دسته جمعی در سواحل ایران می توان به ۷۹ دلفین چرخنده ،۷۳ دلفین نواری در سال ۱۳۸۶ و ۱۱ دلفین معمولی پوزه بلند در سال ۱۳۸۹ در شهرستان جاسک استان هرمزگان اشاره کرد. دلفین‌های گوژپشت در اطراف جزیره قشم و جزایر چهارگانه استان بوشهر، پورپویزها در منطقه حفاظت شده حرای قشم و دلفین بینی بطری مابین جزیره قشم و هنگام، جمعیت‌هایی هستند که در تمام طول سال مشاهده می‌شوند. معمولاً مرگ و میر های انفرادی این موجودات به طور مرتب در سواحل گزارش می شود.

بیشتر گونه‌های پستانداران دریایی ایران در لیست اتحادیه جهانی حفاظت محیط زیست (IUCN) در رتبه کمبود اطلاعات تا در معرض خطر انقراض هستند که حاکی از آن است که در مورد برخی از آن‌ها هنوز ناشناخته‌هایی وجود دارد که نیازمند مطالعات و بررسی‌های بیشتری است. پرهزینه بودن و دردسترس نبودن آنها از عواملی هستند که در شناخت و اطلاعات کم از پستانداران دریایی موثر است.

بیشتر بخوانید:

چالش‌های بزرگترین موجود زنده کره‌زمین

نهنگ‌ها قربانیان آلودگی پلاستیکی در اقیانوس‌ها منبع : ایسنا