تاب‌آوری شهری بدون آموزش و فرهنگ‌سازی محقق نمی‌شود

رضا اسماعیلی در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح ابعاد مختلف تاب‌آوری شهری اظهار کرد: اگر بخواهیم در یک عبارت کوتاه و ساده تاب‌آوری شهری را تعریف کنیم، باید بگوییم شهری تاب‌آور است که همچون یک موجود زنده در مواجهه با بحران‌ها ظرفیت واکنش مؤثر داشته باشد؛ به گونه‌ای که هم آینده زندگی شهروندان تضمین شود و هم حیات و بقای نظام شهری تداوم پیدا کند. تاب‌آوری شهری یک نگاه سلبی و صرفاً بازگشت به وضعیت پیش از بحران نیست، بلکه رویکردی است که باید به تداوم و ارتقای کیفیت زندگی شهری منجر شود. در تعریف علمی تاب‌آوری شهری، ارتقای مقاومت سیستم شهری در برابر تهدیدها و تنش‌ها، تحکیم سازگاری زندگی اجتماعی و قرار دادن شهر در یک مدار تحولی است.

وی با اشاره به مؤلفه‌های اصلی تاب‌آوری شهری، بعد زیرساختی و کالبدی شهر را یکی از مهم‌ترین عناصر دانست و افزود: ایمنی و پایداری کالبد شهر، ایمنی ساختمان‌ها و بافت‌های شهری و کارآمدی خدماتی همچون آب، برق، گاز، حمل‌ونقل و ارتباطات در برابر تنش‌ها بسیار حیاتی است. زیرساخت‌ها، معابر و مراکز شهری باید بتوانند در برابر پدیده‌هایی مانند زلزله، سیل، آلودگی و حتی مشکلات آب‌وهوایی به حیات خود ادامه دهند.

عضو هیئت علمی گروه مدیریت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان) در ادامه به حوزه اجتماعی به‌عنوان یکی دیگر از ابعاد تاب‌آوری شهری پرداخت و ادامه داد: سرمایه اجتماعی بالا، ارتباطات و همکاری اجتماعی برای رسیدن به توسعه شهری و عدالت اجتماعی در توزیع منابع و خدمات شهری از ارکان تاب‌آوری اجتماعی هستند. گروه‌های خاص و آسیب‌پذیر از جمله کودکان، زنان، معلولان و حاشیه‌نشینان باید بتوانند در سیستم شهری به حیات خود ادامه دهند.

اسماعیلی، تاب‌آوری اقتصادی را نیز از دیگر مؤلفه‌های مهم دانست و تصریح کرد: کسب‌وکارها و فعالیت‌های اقتصادی باید توان ادامه حیات داشته باشند. نظام حمایت اقتصادی در شرایط بحران فعال باشد و شاهد اشتغال پایدار در سیستم مدیریت شهری باشیم.

وی سپس تاب‌آوری حکمرانی، نهادی و سازمانی را یکی دیگر از ارکان تاب‌آوری شهری دانست و گفت: مدیریت شهری، شهرداری، شورای شهر و سازمان‌های فعال در شهر باید دارای نظامی یکپارچه و هماهنگ باشند. در شرایط بحران، فراتر از وظایف تخصصی، این سازمان‌ها باید کنش همکارانه داشته باشند و سرمایه سازمانی بالایی از خود نشان دهند. شفافیت، پاسخگویی، جلب اعتماد شهروندان، مشارکت شهروندی، تعلق شهری بالا و کاهش احساس بیگانگی از دیگر مؤلفه‌های این حوزه است. اساساً سیستم مدیریت شهری باید در مواجه با پدیده‌ها هم واکنش‌های مناسب را نشان دهد و هم کارایی و پویایی زندگی سطح شهر را به‌عنوان یک زیست بوم حفظ کند.

عضو هیئت علمی گروه مدیریت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان)، تاب‌آوری زیست‌محیطی و اکولوژیک را نیز از ابعاد دیگر تاب‌آوری شهری برشمرد و اظهار کرد: حفاظت از منابعی مانند آب و خاک، مواجهه صحیح با تغییرات اقلیمی، کنترل آلودگی‌ها و مدیریت مصرف انرژی باید به گونه‌ای باشد که حیات اجتماعی شهروندان دچار بحران نشود. طراحی شهر باید به شکلی باشد که امکان ذخیره انرژی و بهره‌برداری مناسب از آن در شرایط بحرانی فراهم بماند.

اسماعیلی تاب‌آوری تکنولوژی و فناورانه و اطلاعاتی را از عناصر دیگر تاب‌آوری شهری معرفی کرد و گفت: شهرهایی که درجه هوشمندی بالاتری دارند، از تاب‌آوری بیشتری برخوردارند. در حوزه سایبری و ارتباطاتی باید امکان تفکیک اطلاعات درست از نادرست وجود داشته باشد تا مدیریت شهری بتواند مبتنی‌بر یک نظام صحیح اطلاعاتی، بهترین تصمیم‌ها را برای تداوم حیات شهری اتخاذ کند.

وی با اشاره به اینکه در رویکردهای اولیه به تاب‌آوری شهری بیشتر نگاه مهندسی و کالبدی حاکم بوده، افزود: در گذشته بسیاری از متخصصان برنامه‌ریزی شهری، به‌ویژه کسانی‌که گرایش‌های عمرانی داشتند، تأکیدشان بر مقاوم‌سازی سازه‌ها، ایمن‌سازی زیرساخت‌ها و افزایش ظرفیت سازمان‌هایی مانند شهرداری برای مقابله با بحران‌های طبیعی بود، اما آنچه در ایران رخ داد، از جمله زلزله بم، سیل‌های اخیر در برخی شهرها مانند شیراز، پاندمی کرونا و حتی اعتراضات و اعتصاب‌های شهری، نشان داد تاب‌آوری شهری فراتر از تاب‌آوری فیزیکی است و بیشتر باید از منظر اجتماعی و فرهنگی به آن نگاه کرد.

دکترای جامعه‌شناسی ادامه داد: تاب‌آوری اجتماعی یعنی اینکه در شرایط بحرانی، نظام اعتماد اجتماعی به حد کفایت وجود داشته باشد، همکاری گروه‌ها و اقشار اجتماعی برقرار باشد، شهروندان شهر را متعلق به خود بدانند، در تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری مشارکت کنند و از انسجام و وحدت اجتماعی برخوردار باشند. اگر بتوانیم توان گروه‌های آسیب‌پذیر را ارتقا دهیم و آن‌ها را توانمند کنیم، واکنش‌های بهتری در برابر بحران‌ها شکل خواهد گرفت.

اسماعیلی توضیح داد: تاب‌آوری علاوه بر یک واقعیت فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی، یک پدیده فرهنگی است. اینکه نظام دانشی و آگاهی شهروندان و مدیران شهری در مواجهه با بحران چه میزان و با چه کیفیتی است، بسیار تعیین‌کننده است. نظام ارزش‌ها و باورها نیز نقش مهمی دارد. اگر در یک محیط شهری هنگام بحران، باور عمومی بر خطر شدید آینده باشد و هر فرد تنها به نجات خود و خانواده‌اش بیندیشد، رفتارهای فردی به ظاهر منطقی می‌تواند در مجموع به هجوم به مراکز خدماتی و فروشگاه‌ها و تشدید کمبودها منجر شود، بنابراین الگوهای ذهنی، ارزشی و هنجاری شهروندان و مدیران در نحوه مواجهه با بحران‌ها بسیار سرنوشت‌ساز است.

وی با تأکید بر ضرورت ارتقای فرهنگ مسئولیت‌پذیری جمعی گفت: یک شهر توانمند علاوه بر زیرساخت‌های فیزیکی، باید از تاب‌آوری اجتماعی و فرهنگی مناسب نیز برخوردار باشد. مسئولیت‌پذیری جمعی باید تقویت شود، فرهنگ همیاری و تعاون گسترش یابد و توان کنار هم زیستن و تحمل رنج دیگران شکل بگیرد. اعتماد اجتماعی، همکاری محلی و مشارکت مردمی در تداوم حیات شهری عوامل بسیار تعیین‌کننده‌ای هستند.

عضو هیئت علمی گروه مدیریت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان) در پاسخ به پرسشی مبنی‌بر ارزیابی سطح تاب‌آوری شهر اصفهان با توجه به شرایط اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی گفت: اگرچه پاسخ دقیق به این مورد نیازمند مطالعه علمی و میدانی است، اما با توجه به داده‌ها و اطلاعات موجود و مرور اجمالی مطالعات انجام شده، می‌توان واقع‌بینانه و منصفانه تاب‌آوری شهر اصفهان را در سطح متوسط و رو به شکنندگی توصیف کرد.

اسماعیلی ادامه داد: نظام مدیریت شهری در اصفهان از بنیان‌های خوبی برخوردار است، اما ویژگی‌های خاص این شهر، از جمله هویت تاریخی و تمدنی آن و بحران‌هایی مانند فرونشست زمین، آلودگی هوا و مشکلات زیست‌محیطی، وضعیت تاب‌آوری را در سطح متوسط و شکننده قرار داده است. بحران خشکسالی زاینده‌رود، فرونشست زمین به‌ویژه در شرق و شمال اصفهان، آلودگی هوا و کاستی‌های سیستم حمل‌ونقل شهری از جمله چالش‌های جدی هستند.

وی با اشاره به ابعاد اجتماعی این وضعیت افزود: اصفهان شهری مهاجرپذیر است و در حوزه اجتماعی با فرسایش سرمایه اجتماعی و کاهش امید جمعی مواجه هستیم. در حوزه اقتصادی نیز افزایش نرخ تورم و گرانی، کاهش سرمایه‌گذاری، از دست رفتن برخی مشاغل و مهاجرت نیروهای انسانی متخصص به مجموعه‌های دارای فرصت‌های شغلی بهتر، بر تاب‌آوری اقتصادی شهر تأثیر گذاشته است. با وجود همه این چالش‌ها، اصفهان شهری با هویت تاریخی و فرهنگی غنی، شبکه‌های اجتماعی و مذهبی فعال و فرهنگ مشارکتی قابل قبول در محله‌های شهری است. اگر بتوانیم با نابرابری‌های فضایی و شکاف طبقاتی مقابله کنیم و مدیریت شهری همه گرایش‌ها، اندیشه‌ها و جریان‌های اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و سیاسی را به رسمیت بشناسد و در مدیریت شهری مشارکت دهد، می‌توان وضعیت تاب‌آوری شهر را به سطح بالاتری ارتقا داد. 

دکترای جامعه‌شناسی خاطرنشان کرد: برای ارتقای تاب‌آوری در بعد سازمانی نیازمند هماهنگی، هم‌افزایی و سینرژی میان سازمان‌های شهری هستیم تا در شرایط بحرانی بتوانند همدوش، همکوش و همکارانه بهترین واکنش‌ها را از خود نشان دهند.

اسماعیلی در پاسخ به پرسش مربوط به مهاجرت و نابرابری‌های اقتصادی و تأثیر آن بر تاب‌آوری شهری اظهار کرد: شاید این یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها باشد؛ زیرا مهاجرت می‌تواند یک نقطه ارتقادهنده تاب‌آوری باشد و در عین حال می‌تواند یک تهدید جدی برای تاب‌آوری محسوب شود. اصفهان یکی از شهرهای مهاجرپذیر کشور است به دلیل شرایط خاص زیستی شهر اصفهان، وجود کارخانه‌ها و مؤسسات صنعتی پیرامون آن و تبدیل شدن اصفهان به یک قطب مهم، بیشترین مهاجرت‌ها به این استان صورت می‌گیرد. بخشی از این مهاجرت‌ها از استان‌های کم‌برخوردار و مناطق روستایی است، بخشی دیگر مهاجرت‌های درون‌استانی از شهرستان‌ها به شهر اصفهان است و نوعی مهاجرت نخبگانی نیز به دلیل جایگاه اصفهان به‌عنوان کریدور علم، فناوری و اقتصاد در منطقه مرکزی ایران انجام می‌شود.

وی تأکید کرد: این حجم مهاجرت، فشار سنگینی بر خدمات شهری از جمله آموزش، بهداشت و مسکن وارد می‌کند. مهاجرت از مناطق روستایی و محروم باعث گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی و حاشیه‌نشینی در اطراف اصفهان می‌شود، همچنین تنوع فرهنگی و اجتماعی حاصل از مهاجرت می‌تواند به افزایش نرخ بزهکاری، جرم و هنجارشکنی در جامعه شهری منجر شود. این سؤال جدی مطرح است که آیا زیست‌شهر اصفهان توان تحمل این بار جمعیتی را دارد و آیا زیرساخت‌های شهری می‌توانند متناسب با این جمعیت پاسخگو باشند یا خیر.

عضو هیئت علمی گروه مدیریت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان) با اشاره به جنبه‌های مثبت مهاجرت گفت: در یک نگاه منصفانه باید گفت مهاجرت می‌تواند تنوع مهارتی و فرهنگی ایجاد کند، شبکه‌های اقتصادی نوینی شکل دهد، پویایی اجتماعی را افزایش دهد و ظرفیت نیروی کار را ارتقا بخشد، اما اگر متناسب با کمیت و کیفیت مهاجران، برنامه‌ریزی لازم صورت نگیرد، شهر با پس‌افتادگی در برنامه‌ریزی مهاجرتی و خدمات شهری مواجه خواهد شد. این مسئله می‌تواند آثار زیست‌محیطی جدی داشته باشد. باید دید آیا خدمات زیربنایی مانند آب، برق، ارتباطات و تلفن قادر به پاسخگویی به این حجم تقاضا هستند یا خیر، همچنین این پرسش مطرح است که آیا اعتماد اجتماعی به همان میزان حفظ خواهد شد یا کاهش می‌یابد. افزایش جمعیت شهری و گسترش حاشیه‌نشینی در نقاط مختلف شهر می‌تواند موجب تخلیه بافت‌های تاریخی و قدیمی و جایگزینی آن‌ها با جمعیت مهاجر شود و این امر هویت تاریخی و فرهنگی شهر را با تهدید مواجه می‌کند. از منظر اقتصادی نیز باید دید این روند تا چه میزان موجب افزایش فقر شهری می‌شود. همه این موارد از پیامدهای مهاجرت کنترل‌نشده، سازمان‌نیافته و بدون برنامه‌ریزی در سیستم مدیریت شهری است که نیازمند بازاندیشی جدی در مواجهه با پدیده ورود مهاجران است.

اسماعیلی تأکید کرد: کنترل پدیده مهاجرت باید هوشمندانه باشد؛ نه صرفاً با ابزارهای رسمی و اداری، بلکه با یک نظام برنامه‌ریزی اقتصادی و اجتماعی که بتواند تاب‌آوری شهری اصفهان را افزایش دهد و میزان پاسخگویی و توانمندی نظام و مدیریت شهری را در برابر این مسئله ارتقا بخشد.

وی در پاسخ به پرسش مربوط به افزایش تاب‌آوری شهری و اقدامات لازم در حوزه فرهنگ‌سازی و مشارکت اجتماعی گفت: مهم‌ترین پیشنهاد در سطح آموزش است؛ به این معنا که بتوانیم آموزش تاب‌آوری را در نظام رسمی آموزشی افزایش دهیم. به هر حال ما در نظام شهری با واقعیت‌هایی مواجه هستیم که به دلیل زنده بودن سیستم شهری و غیرقابل کنترل بودن همه عوامل به‌صورت آزمایشگاهی، در درجه اول باید آموزش‌های تاب‌آوری را ارتقا دهیم.

عضو هیئت علمی گروه مدیریت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان) تصریح کرد: لازم است مفاهیم تاب‌آوری، مدیریت بحران، محیط زیست و همیار بودن اجتماعی در مدارس، دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها آموزش داده شود و به‌طور کلی سواد تاب‌آوری شهروندان ارتقا پیدا کند، همچنین باید دوره‌های آموزشی محلی برای بحران‌هایی مانند فرونشست زمین، زلزله، کم‌آبی و آلودگی برگزار شود و نظام فرهنگ‌سازی و مدیریت شهری بر این موضوعات متمرکز باشد. خانه‌های فرهنگ و فرهنگسراها باید در این زمینه برنامه داشته باشند و نظام آموزشی رسمی نیز فراتر از تعطیلات ناشی از بحران‌ها، دانش کافی و ارزش‌های لازم را به شهروندان منتقل کند تا به هنجارهای مطلوب در این حوزه دست پیدا کنیم. شرایطی که امروز با آن مواجه هستیم محصول عوامل مختلفی است، اما نتیجه آن این است که همه شهروندان، گروه‌ها، اقشار اجتماعی، سازمان‌های شهری و مدیریت شهری با این پدیده روبه‌رو هستند، بنابراین مهم است که چه راه‌حل‌هایی اتخاذ شود.

اسماعیلی افزود: در حوزه فرهنگی نیز بسیار مهم است که موضوع تاب‌آوری به‌عنوان یک گفتمان فرهنگی مطرح شود. همان‌طور که در هفته‌های گذشته با بارش باران و برف، این پدیده به‌عنوان نعمتی الهی در شبکه‌های اجتماعی بازتاب گسترده‌ای داشت و به یک موضوع گفت‌وگو تبدیل شد، تاب‌آوری شهری نیز باید به گفتمان عمومی تبدیل شود؛ به گونه‌ای که شهروندان و خانواده‌ها درباره آن صحبت کنند، رهبران فکری، اینفلوئنسرها و بلاگرها در این‌باره گفت‌وگو کنند و سطح سواد عمومی را ارتقا دهند.

وی خاطرنشان کرد: مدیریت سازمانی و نهادی نیز می‌تواند با هم‌افزایی، بسیج منابع و امکانات موجود، در خدمت بقا و ارتقای حیات شهری کوشش کند. اگر ابزارهای فرهنگی، اجتماعی و سازمانی به‌صورت مکمل در کنار اقدامات پیشگیرانه به‌کار گرفته شوند، می‌توانیم شاهد شهری با کیفیت زندگی بالاتر باشیم. آنچه اهمیت دارد، سازمان‌بخشی به این اقدامات است.

عضو هیئت علمی گروه مدیریت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان) افزود: اگر مسئولان شهرداری اصفهان و شورای شهر بتوانند نهادهای محلی فعال در حوزه تاب‌آوری را تقویت کنند، سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های داوطلب محلی شکل بگیرند و در زمان بحران کمک‌رسان باشند، نقش بسیار مهمی در سازماندهی و مدیریت مقابله با بحران‌ها ایفا می‌شود. افزایش مشارکت شهروندان و تعیین نوع این مشارکت در میان گروه‌ها و اقشار مختلف اجتماعی، یک راهبرد تعیین‌کننده است که باید به آن پرداخته شود.

اسماعیلی در پایان خاطرنشان کرد: گذر از شهروندی منفعل به شهروندی تاب‌آور و کنشگر و خلق جامعه‌ای تاب‌آور در برابر جامعه‌ای منفعل، با استفاده از راهبردهایی مانند مشارکت اجتماعی و ایفای نقش فعال سازمانی توسط نهادها و مؤسسات ممکن است و می‌تواند به‌عنوان راهبردی مؤثر در مقابله با بحران‌ها و ارتقای تاب‌آوری شهری مورد توجه قرار گیرد.

منبع : ایسنا