بصیرت، هنر تلفیق شجاعت و مصلحت‌اندیشی است

حجت‌الاسلام والمسلمین کهتری در گفت‌وگو با ایسنا به مناسبت دهه بصیرت، به تبیین ابعاد مختلف این مفهوم کلیدی در فضای کنونی جامعه و به‌ویژه دانشگاه پرداخت و بیان کرد: در این ایام که دهه بصیرت را پشت سر می‌گذاریم، فرصتی مغتنم فراهم آمده تا بار دیگر در معنای ژرف و تأثیرگذار این مفهوم تأمل کنیم و اهمیت آن را در فضای پیچیده کنونی جامعه و جهان به درستی بازشناسیم.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران اظهار کرد: این پرسش اساسی مطرح می‌شود که آیا بصیرت صرفاً یک آگاهی نظری یا شناختی خشک و منفعلانه است؟ یا آنکه فراتر از دانستن، نوعی بینش عمیق و کنشگری فعال و هوشمندانه را در بطن خود جای داده است.

کهتری افزود: بصیرت همان نورافکنی درونی است که راه را در تاریکی‌ها و پیچ‌وخم‌های زمانه به ما نشان می‌دهد و کمک می‌کند تا نه تنها موقعیت خویش، که نقش و مسئولیتمان را در قبال آن به درستی تشخیص دهیم.

وی با بیان اینکه حاصل چنین بینشی، توانایی انجام کنشی مناسب، در زمان و با روشی مناسب است، ادامه داد: کنشی که از سر هوی و هوس یا واکنش کورکورانه نباشد، بلکه برآمده از ژرف‌اندیشی و درک صحیح از شرایط و تبعات احتمالی باشد.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران اضافه کرد: امروزه در گستره‌ جامعه شاهد رفتارها و مواضع متنوع و گاه متضادی هستیم که همگی ممکن است با ادعای دفاع از آرمان‌ها و نظام، یا حتی در تقابل با آن‌ها، صورت پذیرند، اما سوال این است معیار نهایی برای تشخیص مصداق واقعی بصیرت در این میان چیست.

«شجاعت» و «مصلحت‌اندیشی» دو عنصر مکمل هستند 

کهتری تصریح افزود: به نظر می‌رسد کلید حل این معمای پیچیده، در بررسی نسبت میان دو عنصر به ظاهر متعارض، اما در حقیقت مکمل، نهفته است؛ «شجاعت» و «مصلحت‌اندیشی». برخی بر این باورند که رفتار در عرصه‌ اجتماعی باید همواره شجاعانه و بی‌پروا باشد؛ بدین معنا که فرد به محض رویارویی با یک ناهنجاری یا معضل اجتماعی، باید بی‌درنگ ورود کند و بدون توجه به ملاحظات، تأثیر خود را بگذارد. این نگاه، ارزش والای شهامت و عدم سازش با باطل را گوشزد می‌کند.

وی تصریح کرد: شجاعت تهی از تدبیر، می‌تواند به اغتشاش، بی‌ثباتی و به هم خوردن آرامش عمومی بینجامد و چه بسا نتیجه‌ای معکوس و آسیب‌زا به بار آورد. در سوی دیگر، دیدگاهی قرار دارد که بر «مصلحت‌اندیشی» محض تأکید می‌ورزد. از این منظر، کنشگر اجتماعی باید همواره شرایط را بسنجد و محتاطانه عمل کند تا مبادا آرامش موجود و روال عادی امور برهم خورد.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران عنوان کرد: این رویکرد، اهمیت حفظ ثبات و پرهیز از هیجان‌های زودگذر را خاطرنشان می‌سازد. با این حال، خطر اینجاست که اگر مصلحت‌اندیشی از حد بگذرد، به نوعی ترس، انفعال و در نهایت، تسلیم در برابر باطل یا خیانت به آرمان‌ها تبدیل شود. پس کدام یک از این دو رویکرد شایسته‌ پیروی و توصیه است. 

وی یا بیان اینکه پاسخ دقیقاً در نقطه پیوند این دو نهفته است، افزود: به نظر می‌رسد ترکیب هوشمندانه شجاعت و مصلحت همان نقطه‌ طلایی است که می‌تواند تأثیری سازنده و پایدار در جامعه ایجاد کند. مصلحت بدون شجاعت، به خیانت می‌گراید و شجاعت بدون مصلحت، به تهور و عمل بدون عقلانیت. بصیرت همان موهبتی است که به ما توانایی تشخیص مرز باریک و حیاتی میان این دو و همچنین چگونگی جمع میان آن‌ها را می‌بخشد.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران با تأکید بر شرایط امروز جامعه گفت: جامعه امروز ما، با پیچیدگی‌ها و چالش‌های متعدد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند این نوع نگاه بصیرانه است؛ نگاهی که بتواند تهدیدها را دقیق تشخیص دهد و با شجاعتی عاقلانه و مصلحت‌سنجی‌ مسئولانه، راه برون‌رفت را بیابد. برای تجسم عینی این الگو، می‌توان به سیره درخشان بزرگان دین و تاریخ مراجعه کرد.

وی با بیان اینکه امیرالمؤمنین علی (ع)، نمونه‌ اعلای تلفیق شجاعت و مصلحت‌اندیشی است، بیان کرد: ایشان در دورانی طولانی، با درکی عمیق از شرایط سیاسی و اجتماعی، صبری استراتژیک پیشه کردند. این صبر نه از سر ترس یا بی‌تفاوتی، که از سر بصیرتی ژرف بود که می‌دید هرگونه حرکت شتابزده می‌تواند به جنگ داخلی و نابودی اصل اسلام بینجامد.

کهتری افزود: اما هنگامی که زمام حکومت را به دست گرفتند، با شجاعتی مثال‌زدنی و بر اساس اولویت‌بندی دقیق مصالح، به اصلاح امور پرداختند، با انحرافات مبارزه کردند و حتی در بازپس‌گیری بیت‌المال از چنگال غاصبان، تا آنجا پیش رفتند که فرمودند: «اگر بیت‌المال در مهریه‌های زنان شما هم رفته باشد، آن را بازخواهم گرفت.» این رفتار، نشان‌دهنده شناخت دقیق ایشان از «اولویت‌ها» در هر مقطع زمانی است.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران اعلام کرد: بصیرت، توانایی تشخیص این اولویت‌ها و ترتیب آنهاست، اینکه در شرایط کنونی، کدام مصلحت برتر و حیاتی‌تر است و کنش ما باید در خدمت حفظ کدام ارزش قرار گیرد؛ الگوی متأخر و درخشان دیگری که می‌توان بر شمرد، شخصیت شهید حاج قاسم سلیمانی است. وجهی از عظمت این شهید، در جمع بین شجاعت و مصلحت‌اندیشی‌ دقیق نهفته است.

کهتری با اشاره به تعاملات شهید سلیمانی گفت: تعامل حساب‌شده او با دولت‌های مختلف، اعم از دوست و حتی غیرهمسو، در راستای حفظ کلیت و قدرت جبهه مقاومت، نشان از همان بصیرت عمیق داشت. این هنر جمع میان شجاعت و مصلحت بود که شهید سلیمانی را به چهره‌ای بی‌بدیل تبدیل کرد.

دانشگاه، ذاتاً کانون معرفت، شناخت و تفکر نقاد است

وی به تحلیل وضعیت کنونی و نقش دانشگاه پرداخت و افزود: حال، با توجه به این الگوها، موقعیت کنونی خود و به ویژه فضای دانشگاه را باید چگونه تحلیل کرد؟ جامعه و به ویژه قشر جوان و دانشگاهی، با مسائل و مشکلاتی از جمله معضلات اقتصادی روبرو است و نحوه‌ مواجهه با این چالش‌ها، خود آزمونی برای سنجش بصیرت است.

کهتری با بیان اینکه برخی ممکن است در مواجهه با یک مشکل، بلافاصله دچار هیجان شده و رفتاری انفعالی و عاری از تأمل از خود نشان دهند، تصریح کرد: خواه در قالب شرکت در گفت‌وگویی احساسی، حضور در فضای مجازی با واکنش‌های تند، یا هر کنش دیگری که بیشتر ناشی از جوشش احساس باشد تا سنجش عقل.

وی افزود: اما فرد بصیر، حتی در اوج بحران، نخست تأملی می‌کند، شرایط را می‌سنجد، نقشه دشمن را که ممکن است با برنامه‌ریزی، ایجاد هیجان کاذب و موج‌سازی قصد به انفعال کشاندن جامعه را دارد، تحلیل می‌کند؛ سپس با مراجعه به الگوهای اصیل فکری و عملی می‌کوشد اولویت‌ها را تشخیص دهد و با شجاعتی آگاهانه، وارد میدان شود و آنچه را که از دستش برمی‌آید، به صورت مؤثر و هوشمندانه انجام دهد. در این میان، نقش نهاد دانشگاه و استادان در تبیین و ترویج بصیرت، نقشی کلیدی و بی‌بدیل است.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران با اشاره به جایگاه اساتید اظهار کرد: آمارها و پژوهش‌ها نشان می‌دهد که در جوامع مختلف، اساتید دانشگاه و نخبگان علمی، از مراجع فکری مورد اعتماد جامعه محسوب می‌شوند. سخن و تشخیص آنان، وزنه سنگینی در ترازوی افکار عمومی دارد. دانشگاه، ذاتاً کانون معرفت، شناخت و تفکر نقاد است.

اساتید و تشکل‌های دانشجویی باید کارگزاران اصلی بصیرت‌افزایی باشند

وی با اشاره بر نقش اساتید و تشکل‌های دانشجویی در بصیرت افزایی نسل جوان اظهار کرد: اساتید دانشگاه و تشکل‌های دانشجویی، می‌توانند و باید کارگزاران اصلی بصیرت‌افزایی باشند. وظیفه آن‌ها این است که نه تنها به دانشجو دانش تخصصی، که بینش اجتماعی و توانایی تحلیل صحیح وقایع را نیز بیاموزند.

کهتری تأکید کرد: اساتید باید به دانشجویان کمک کنند تا فضای موجود را به درستی بشناسند، توطئه‌های دشمن را تشخیص دهند و مطالبه‌گری خود را نه به شکل هیجانی و تخریبی، که به شیوه‌ای عاقلانه، مدبرانه و مؤثر سامان دهند.

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران افزود: تعبیر زیبایی وجود دارد که دانشجو مانند مؤذن جامعه است؛ اگر مؤذن خواب بماند و اذان نگوید، نماز یک امت قضا می‌شود. دانشجوی بصیر، مؤذنی است که زمان حقیقی و جهت درست را به جامعه نشان می‌دهد.

کهتری ادامه داد: برای آنکه دانشجو بتواند به چنین جایگاهی دست یابد، نیازمند دو اصل اساسی است؛ اول، «تغذیه فکری از منابع صحیح». در عصر هجوم رسانه‌ها و جنگ روانی گسترده، این پرسش حیاتی است که مبادی فکری خود را از کجا تأمین می‌کنیم؟ آیا هر رسانه‌ یا صفحه‌ای در فضای مجازی، شایستگی آن را دارد که منبع تفکر و تحلیل ما قرار گیرد.

وی یادآور شد: بدون تردید، رسانه‌ها و جریان‌هایی که با انگیزه خصومت و با برنامه‌ریزی برای ایجاد یأس، تحقیر و هیجان‌های کاذب فعالیت می‌کنند، نه تنها کمکی به کسب بصیرت نمی‌کنند، که خود بخشی از مسئله و ابزار دست دشمن برای اغواگری هستند. بنابراین، انتخاب منابع معتبر، کتاب‌های عمیق، اساتید شاخص و رسانه‌های متعهد، اولین گام اجتناب‌ناپذیر است.

بصیرت، محصول تفکر فردی و جمعی است

مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران اصل دوم را «تمرین تفکر و تأمل جمعی» دانست و گفت: بصیرت، محصول تفکر فردی و جمعی است؛ امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «مَنْ تَفَکَّرَ أَبْصَرَ؛ کسی که می‌اندیشد، می‌بیند (بصیرت می‌یابد).» تفکر، دانش موجود را تقویت، تعمیق و به یقین نزدیک می‌کند و فرد را از سطح‌نگری و شتابزدگی دور می‌سازد.

کهتری با اشاره به نقش محیط دانشگاه گفت: در محیط دانشگاه، ایجاد و تقویت حلقه‌های مطالعاتی، گروه‌های گفت‌وگوی علمی و نشست‌های نقد و بررسی مسائل اجتماعی با استفاده از منابع معتبر، می‌تواند فضایی زنده و پویا برای پرورش این روحیه تفکر و تأمل ایجاد کند. از طریق این تعاملات فکری است که دانشجو می‌آموزد مسائل را از زوایای مختلف ببیند، با دیگران مشورت کند و در نهایت، به تحلیلی متین و خردورزانه دست یابد.

وی، دهه بصیرت را  فرصتی برای نهادینه‌سازی این فرهنگ در بدنه‌ دانشگاه و جامعه دانست و اضافه کرد: فرهنگی که در آن، شجاعت با خردورزی درآمیخته است، مصلحت‌اندیشی به معنای مسئولیت‌پذیری در قبال سرنوشت جمع است و کنشگری، بر پایه شناختی عمیق و عاری از شتاب و هیجان صورت می‌پذیرد.

کهتری در پایان گفت: اگر دانشگاه بتواند نسلی از دانشجویان بصیر، متفکر و مسئولیت‌پذیر تربیت کند، آنگاه می‌توان امیدوار بود که این مؤذنان آگاه جامعه، در لحظات حسّاس، اذان حق‌طلبی و بیداری را سر دهند و راه را برای حرکتی هوشمندانه، آرام و اثرگذار به سوی آینده‌ای روشن ترسیم کنند، این همان رسالت بزرگ دانشگاه در عصر حاضر است.

منبع : ایسنا