امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر در تفکر علوی، راهبردی اجتماعی برای اصلاح فرهنگی است

نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای گران‌سنگ از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های امام علی است که فراتر از یک متن دینی، به‌مثابه منشوری جامع برای فهم مسائل اخلاقی، اجتماعی و سیاسی انسان شناخته می‌شود. این اثر با نگاهی عمیق و واقع‌بینانه به مناسبات فرد و جامعه، ریشه‌های انحرافات اجتماعی، آسیب‌های فرهنگی و سقوط اخلاقی را آشکار می‌سازد و هم‌زمان، معیارهایی روشن برای عدالت‌ورزی، مسئولیت‌پذیری و اصلاح اجتماعی ارائه می‌دهد. پیوند عقلانیت، اخلاق و معنویت در این کلام ماندگار، نهج‌البلاغه را به منبعی زنده و الهام‌بخش برای تحلیل چالش‌های جوامع در هر زمان و مکان بدل کرده است.

در این نوشتار به مناسب ولادت امیر المومنین علی(ع)، مصاحبه ایسنا با حجت‌الاسلام محمد حائری شیرازی، مدیر گروه علوم انسانی اسلامی پژوهشکده مصباح الهدی، در خصوص آسیب‌های فرهنگی و انحرافات اجتماعی در کلام امام علی (ع) و راهکارهای اصلاح جامعه و بازگرداندن سلامت فرهنگی و اجتماعی با استناد به کلام ایشان را می‌خوانیم:

ایسنا: امام علی (ع) در نهج‌البلاغه چه نشانه‌هایی برای انحرافات اجتماعی و افول فرهنگی یک جامعه بیان می‌کنند و مهم‌ترین عوامل بروز این آسیب‌ها از نگاه ایشان چیست؟

امام علی (ع) در نهج‌البلاغه با نگاهی ژرف و حکیمانه به مسائل اجتماعی و فرهنگی، نشانه‌ها و عوامل انحطاط یک جامعه را به‌صورت دقیق و هشداردهنده بیان کرده‌اند. یکی از بارزترین نشانه‌های انحراف اجتماعی از دیدگاه ایشان، فروپاشی معیارهای حق و باطل و تغییر ارزش‌ها در جامعه است؛ جایی که معروف به منکر و منکر به معروف تبدیل می‌شود. امام علی (ع) در خطبه‌ای می‌فرمایند: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ، وَأَحْکَامٌ تُبْتَدَعُ، یُخَالَفُ فِیهَا کِتَابُ اللَّهِ، وَیَتَوَلَّی عَلَیْهَا رِجَالٌ رِجَالًا، عَلَی غَیْرِ دِینِ اللَّهِ» (خطبه 50).

ایشان منشأ فتنه‌ها و انحرافات را در پیروی از هواهای نفسانی، بدعت در دین و فاصله گرفتن از قرآن می‌دانند. در همین راستا، یکی از نشانه‌های بارز افول فرهنگی در جامعه، نادیده گرفتن معیارهای دینی و تبدیل شدن خواست‌ها و امیال شخصی به معیارهای تصمیم‌گیری است.

از نظر امام علی (ع)، جهل مردم نسبت به دین و معارف آن، و سکوت یا همراهی خواص با باطل، از مهم‌ترین عوامل بروز آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی هستند.

امام علی (ع) معتقد است جامعه‌ای که در آن نخبگان و عالمان، به دلیل ترس یا منفعت‌طلبی، در برابر باطل سکوت کنند یا خود را به آن بفروشند، دچار سقوط اخلاقی و فرهنگی خواهد شد. به همین دلیل است که ایشان بارها از «خمودگی مردم» و «تساهل نخبگان» در برابر ظلم و فساد، به‌عنوان ریشه‌های اصلی انحرافات اجتماعی یاد می‌کنند. بنابراین، آگاهی، بصیرت، و پایبندی به معیارهای الهی، ستون‌های اصلی حفظ سلامت فرهنگی جامعه از نگاه امام علی (ع) به شمار می‌روند.

ایسنا: از دیدگاه امام علی (ع)، چه نقش‌هایی بر عهده خواص جامعه، از جمله علما، مسئولان و نخبگان است تا از بروز انحرافات اخلاقی و فرهنگی جلوگیری شود؟

از منظر امام علی (ع)، خواص جامعه اعم از علما، مسئولان و نخبگان فکری و اجتماعی وظیفه‌ای بس خطیر و سرنوشت‌ساز در صیانت از سلامت دینی، اخلاقی و فرهنگی امت دارند. ایشان بارها در نهج‌البلاغه تأکید کرده‌اند که انحراف عمومی جامعه معمولاً از لحظه‌ای آغاز می‌شود که خواص، به‌جای ایستادن در صف حق و ایفا کردن مسئولیت‌های خود، دچار دنیاطلبی، ترس، محافظه‌کاری یا بی‌تفاوتی می‌شوند.

در اواخر خطبه قاصعه (خطبه 192 نهج البلاغه) نیز آمده است: «خداوند متعال نسل‌های پیشین را از رحمت خود دور نساخت؛ مگر به خاطر اینکه امر به معروف و نهی از منکر را ترک گفتند. عوام را به خاطر ارتکاب گناه و خواص را به خاطر ترک نهی از منکر مورد لعن خود قرار داد و از رحمت خویش دور ساخت.» این فرمایش ناظر به نقش مستقیم خواص در جلوگیری از رواج گناه و انحراف در جامعه است. اگر خواص از مسئولیت خویش شانه خالی کنند، بدعت و فساد به سرعت گسترش می‌یابد.

امام علی (ع) همچنین نقش علما و اهل علم را بسیار برجسته می‌دانند و در خطبه‌ای می‌فرمایند: «اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَکُنْ الَّذِی کَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِی سُلْطَانٍ، وَلاَ الْتِمَاسَ شَیْءٍ مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ، وَلَکِنْ لِنَرُدَّ الْمَعَالِمَ مِنْ دِینِکَ، وَنُظْهِرَ الإِصْلاَحَ فِی بِلادِکَ، فَیَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِکَ، وَتُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِکَ» (خطبه 131). یعنی خدایا تو می‌دانی که انگیزه ما برای قیام نه رقابت بر سر قدرت، بلکه اصلاح امت، بازگرداندن نشانه‌های دین، امنیت بخشیدن به مظلومان و اقامه حدود الهی بوده است.

این بیان، نشان‌دهنده وظیفه عظیم خواص در اقامه عدل و اجرای اصلاح فرهنگی و اجتماعی در جامعه است. آنان باید دین را احیا کرده، بدعت‌ها را برچینند و نگذارند حقیقت در میان امواج شبهه و سکوت گم شود.

در یک نگاه کلان، امام علی (ع) خواص را ستون‌های هدایت یا گمراهی می‌دانند؛ اگر این ستون‌ها درست ایستاده باشند، جامعه نیز استوار می‌ماند و اگر کج شوند، انحراف عمومی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. از این رو، مراقبت خواص از ایمان، بینش، عدالت‌خواهی و مسئولیت‌پذیری‌شان، رمز بقاء سلامت فرهنگی جامعه است.

ایسنا: در کدام خطبه‌ها یا نامه‌های نهج‌البلاغه، امام علی (ع) به‌طور صریح به فساد اخلاقی، نفاق اجتماعی یا گسترش بی‌عدالتی فرهنگی اشاره کرده‌اند و تحلیل شما از این موارد چیست؟

امام علی (ع) در نهج‌البلاغه در موارد متعددی با صراحت و گاه با لحنی تند و هشداردهنده به فساد اخلاقی، نفاق اجتماعی و بی‌عدالتی فرهنگی اشاره کرده‌اند. این مضامین، نه‌تنها بازتاب دغدغه‌های شخصی حضرت در دوران خلافت، بلکه نشانگر بصیرت عمیق ایشان در شناخت ریشه‌های انحطاط تمدنی و سقوط اخلاقی جوامع اسلامی است. یکی از شاخص‌ترین خطبه‌ها در این زمینه، نامه ۶۲ نهج‌البلاغه است که امام علی (ع) در آن با ناراحتی از وضعیت جامعه اسلامی پس از پیامبر (ص) می‌فرمایند: «... حَتَّی إِذَا رَأَیْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلَامِ، یَدْعُونَ إِلَی مَحْقِ دِینِ مُحَمَّدٍ...»

در این خطبه، امام با لحنی آکنده از درد، به برگشت مردم از اصول اسلام، رواج انحراف و نفاق در جامعه و دست‌اندازی به حق خلافت به‌عنوان نماد بی‌عدالتی فرهنگی و سیاسی اشاره می‌کنند. تعبیر «محق دین محمد» هشداری آشکار به روند تدریجی تحریف در دین و فرهنگ اسلامی است که با غفلت عمومی و سکوت خواص همراه شد.

در خطبه ۵۰ نیز اشاره شد، امام علی (ع) انحرافات اجتماعی را ناشی از حاکمیت هوس، بدعت‌گذاری و حاکمیت افراد نالایق بر مردم می‌دانند. از نگاه ایشان، فساد و نفاق هنگامی گسترش می‌یابد که «کتاب خدا» کنار گذاشته شده، و «اهواء شخصی» جای آن را بگیرد. این سخن به روشنی بیانگر سقوط فرهنگی است که ظاهر آن اسلامی است، اما باطن آن تهی از عدالت، حق‌گرایی و پاکی است.

همچنین در نامه 53 (عهدنامه مالک اشتر)، امام علی (ع) نکات فراوانی درباره عدالت فرهنگی و مقابله با فساد اخلاقی ذکر می‌کنند. در بخشی از آن می‌فرمایند: «وَلْیَکُنْ أَحَبَّ الأُمُورِ إِلَیْکَ أَوْسَطُهَا فِی الْحَقِّ، وَأَعَمَّهَا فِی الْعَدْلِ، وَأَجْمَعَهَا لِرِضَا الرَّعِیَّةِ...» امام در این فرمان حکومتی، معیارهای عدالت اجتماعی و فرهنگی را بیان می‌فرمایند و تأکید می‌کنند که عدالت باید فراگیر، حق‌محور و مورد رضایت عمومی باشد. این بخش نه تنها دستورالعملی برای زمامداران، بلکه الگویی فرهنگی برای نهادینه‌سازی اخلاق و مقابله با تبعیض و فساد در ساختار اجتماعی است.

تحلیل کلی این سخنان نشان می‌دهد که از نظر امام علی (ع)، فساد اخلاقی، بی‌عدالتی و نفاق نه مسائل حاشیه‌ای، بلکه تهدیدی بنیادین برای پیکره امت اسلامی‌اند. این فسادها هنگامی گسترش می‌یابند که نخبگان جامعه به وظیفه خود عمل نکنند، معیارهای الهی فراموش شوند و منافع شخصی جایگزین ارزش‌های دینی شود. راه اصلاح از نگاه امام، بازگشت به معیارهای قرآن، امر به معروف، عدالت فراگیر، و مقاومت در برابر هواپرستی و دنیاطلبی خواص است.

ایسنا: با استناد به کلام امام علی (ع)، چه راهکارهایی برای اصلاح جامعه و بازگرداندن سلامت فرهنگی و اجتماعی ارائه می‌شود؟

امام علی (ع) در نهج‌البلاغه، برای اصلاح جامعه و بازگرداندن سلامت فرهنگی و اجتماعی، مجموعه‌ای عمیق و نظام‌مند از راهکارها ارائه داده‌اند که مبتنی بر بازگشت به اصول توحیدی، عدالت‌محوری، امر به معروف و نهی از منکر، و اصلاح کارگزاران و نخبگان است. در اندیشه علوی، اصلاح واقعی تنها با تغییر در باورها، رفتارها، و ساختارهای اجتماعی ممکن است، نه با تغییرات سطحی یا نمادین. مهم‌ترین محور این راهکارها، اصلاح ریشه‌ای بینش دینی مردم و نخبگان است. در خطبه 97، امام علی (ع) با اشاره به اینکه فتنه‌ها در اثر جهالت و بدعت پدید می‌آیند، می‌فرمایند: «وَإِنَّمَا أَهْلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ أَنَّهُمْ مَنَعُوا النَّاسَ الْحَقَّ، فَاشْتَرَوْهُ، وَأَخَذُوهُ أَخَذُوهُمْ بِالْبَاطِلِ فَاقْتَدَوْهُ» (نهج‌البلاغه، خطبه 97)

امام ریشه انحرافات را در کنار گذاشتن حق و عادی‌سازی باطل می‌دانند و دستور می‌دهند که اصلاح باید با احیای ارزش‌های حقیقی دین و بازگرداندن مردم به حقیقتِ ناب اسلامی آغاز شود.

راهکار دوم که امام بارها بر آن تأکید کرده‌اند، اجرای عدالت فراگیر است. در خطبه 15، امام علی (ع) می‌فرمایند: «فَإِنَّ فِی الْعَدْلِ سَعَةً، وَمَنْ ضَاقَ عَلَیْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَیْهِ أَضْیَقُ؛ در عدالت، گشایش است، و کسی که عدالت بر او تنگ آید، ستم بر او تنگ‌تر خواهد بود.» این جمله ناظر به آن است که سلامت جامعه در گرو اقامه عدالت در همه سطوح است: در حکومت، فرهنگ، قضاوت و حتی در روابط فردی و خانوادگی.

از دیگر راهکارهای مهم امام علی (ع)، احیای امر به معروف و نهی از منکر به‌عنوان ضامن پویایی فرهنگی و اجتماعی جامعه است. ایشان در وصیت خود به حسنین(ع) پس از ضربت خوردن توسط ابن ملجم (نامه 47) می‌فرمایند: «لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولّی علیکم شرارکم، ثم تدعون فلا یستجاب لکم؛ امر به معروف و نهی از منکر را رها مکنید که در این صورت بدان شما زمام امورتان را به دست می‌گیرند و آن گاه هر چه دعا کنید، مستجاب نخواهد شد.» این هشدار، بیانگر ضرورت ترویج ارزش‌های اخلاقی و مقابله با بدعت‌ها در حوزه عمومی جامعه است.

در نهایت، راهکار کلان امام علی (ع) را می‌توان در بازسازی نهاد دینی و فرهنگی بر پایه تقوا، علم، و صلاحیت خلاصه کرد. امام در نامه 53 که به عهدنامه مالک اشتر معروف شده است سراسر حول محور این موضوع نکاتی را مطرح می‌فرمایند.  این نکته مهمی است نجات جامعه تنها با ریشه‌کنی هواپرستی در میان زمامداران و نخبگان ممکن است. پس برای بازگرداندن سلامت جامعه، باید رهبری فرهنگی و اجرایی به دست شایستگان، اهل تقوا و دین‌شناسان واقعی باشد.

جمع‌بندی این راهکارها، نشان می‌دهد که از نگاه امام علی (ع)، اصلاح جامعه نه با سازوکارهای صرفاً سیاسی یا شعاری، بلکه با بازسازی باورها، ترویج عدالت، اصلاح نخبگان، و پیاده‌سازی امر به معروف در متن جامعه محقق می‌شود. این اصلاح‌گری، بنیان‌گذار تمدن دینی پویا و مقاوم در برابر انحرافات فرهنگی است.

منبع : ایسنا