مدیر پایگاه میراث جهانی شهر یزد: داربست‌های بقعه سید رکن‌الدین فرو می‌ریزند

همزمان با حکومت اتابکان بر شهر یزد شاهد حمله مغول‌ها به ایران هستیم ولی اتابکان در توافق با مغول‌ها و از طریق پرداخت باج و خراج، یزد را از حمله مغول‌ها در امان می‌دارند و همین امنیت باعث می‌شود که بسیاری از علما و عرفا به یزد مهاجرت کنند.

یزد در آن دوران از لحاظ امنیت بسیار مطلوب بوده و همین ‌زمینه شکل‌گیری سنت مدرسه‌سازی را فراهم می‌کند به طوری که مدارس زیادی در یزد ساخته می‌شود و یزد به‌ واسطه همین کثرت مدارس،  لقب دارالعلم می‌گیرد.

در برخی از این مدارس علاوه بر علوم دینی، حوزه‌های مانند طب، نجوم و ریاضی را نیز تدریس می‌کردند و مدرسه رکنیه یکی از این مدارس است که در منابع تاریخی ذکر شده که بنای آن از سایر مدارس شهر بزرگ‌تر بوده است.

مدرسه رکنیه که امروز بقایای آن به عنوان بقعه سید رکن‌الدین شناخته می‌شود، از یادگارهای قرن هشتم هجری است و تقریباً در سال ۷۲۵ هجری توسط سید رکن‌الدین محمد قاضی ساخته شده است؛ مدرسه‌ای باشکوه با رصدخانه‌ای معروف.

هرچند در گذر زمان، بسیاری از این مدارس از رونق افتاده یا تخریب شدند و وقفیات‌شان از بین رفت ولی خوشبختانه بخشی از فضای بنای مدرسه رکنیه که به دفن بانی آن یعنی سید رکن‌الدین محمد قاضی اختصاص یافته، حفظ شده و در حال حاضر از مدرسه اصلی تنها گنبدخانه و ایوانش باقی مانده است.

سید رکن‌الدین محمد قاضی، شخصیتی بزرگ بوده است؛ پسرش داماد رشیدالدین فضل‌الله همدانی وزیر اولجایتو بوده و خاندان‌شان جایگاه والایی داشتند. سیدرکن الدین کارهای خیری فراوانی انجام داده و کتاب جامع‌الخیِرات که شامل موقوفات او در یزد، اصفهان و تبریز است نیز از همین خیرات حکایت دارد لذا از گذشته تاکنون این بقعه مورد توجه مردم بوده و به زیارتگاهی تبدیل شده است.

البته این بقعه که تزئینات بسیار زیبایی دارد نیز با گذشت زمان دچار آسیب‌هایی ناشی از رخدادهای طبیعی شده بود لذا مرمت آن از قریب ۱۵ سال قبل شروع شده ولی به دلایلی تا امروز ادامه‌ یافته و هنوز این بقعه در بند و اسارت داربست‌های فلزی قرار دارد.

مجید علومی مدیر پایگاه میراث جهانی شهر تاریخی یزد در این رابطه در گفت‌وگو با ایسنا تصریح می‌کند: یزد از معدود شهرهایی است که تعداد زیادی از مدارس تاریخی قرن هشتم خود را هنوز حفظ کرده و این موضوع، امری بی‌نظیر و نیازمند توجه و مرمت جدی است.

وی با تاکید بر این که اقدامات مرمتی بدون انجام تحقیق و مطالعه با خطر تخریب مواجه است، می‌گوید: فعالیت مرمتی این بنا تقریباً از دهه ۸۰ آغاز شد ولی اولین کار پژوهشی و مطالعاتی در مورد این بنا نیز در سال ۱۳۸۴ با بررسی تکنیک‌های گچ‌بری آن انجام شد.

علومی خاطرنشان می‌کند: به دنبال وقوع سرقتی در بقعه در سال ۱۳۸۵، با حمایت معاون وقت میراث فرهنگی، اقدامات پژوهشی و مطالعاتی در مورد بنا با جدیت بیشتری شروع شد و بلافاصله بعد از مطالعات اولیه، کارگاه مرمت تجهیز شد.

وی اضافه می‌کند: داربست داخل گنبد به ارتفاع ۲۲ متر توسط تیم مهندسی طراحی شد و به رغم دشواری کار، با دقت عملیاتی شد تا آسیبی به تزئینات معماری بنا وارد نشود و عملاً از سال ۸۵ نخستین فاز مرمت این بنای تاریخی فاخر یزد آغاز شد و با دعوت از متخصصانی از شهرهای دیگر که تجربه مرمت تزئینات مشابهی را داشتند، مرمت زیر گنبد و سقف انجام شد.

مدیر پایگاه میراث جهانی شهر تاریخی یزد با اشاره به فعالیت‌هایی مانند بررسی‌ رنگدانه‌های استفاده شده در نقوش‌ بنا، تاکید می‌کند: نگاه میراث فرهنگی در مرمت این بنا، نه بازسازی بلکه نگاه حفاظتی بوده لذا تلاش شده است که اگر بخشی از تزئینات آسیب دیده باشد، آنچه باقی‌مانده را تثبیت کنیم نه این که کپی آن را بسازیم و در واقع هدف اصلی، حفظ اصالت اثر برای نسل‌های آینده بوده است.

وی در این خصوص اظهار می‌کند: مرمت تزئینات نیازمند فهم هنری است مثل شعری که باید بدون افزودن بیتی جدید، اصالت آن را نگه داشت لذا هر مرحله از مرمت از پاک‌سازی آلودگی‌ها، تثبیت پوسته‌ها تا بازگرداندن بخش‌هایی که جدا شده بودند، با دقت و وسواس زیادی انجام شد.

علومی با این توضیح که طرح مذکور بنا به میزان اعتبار تخصیصی در فازهای متعددی تعریف شده به طوری که فاز اول آن طی سال‌های ۸۵ تا ۸۹ انجام شد و امروز فاز هشتم طرح در دستور کار است،  تصریح می‌کند: مقطعی و محدود بودن اعتبارات علت تاخیر در اجرای طرح تاکنون بوده به طوری که بعد از حدود ۱۵ سال، هنوز داربست از داخل بقعه باز نشده است.

وی با بیان این که خوشبختانه به رغم طولانی شدن کار مرمت، اما این عملیات پایدار و علمی بوده است،  ادامه می‌دهد: البته گاهی فشارهایی برای برداشتن داربست نیز وجود داشته اما تاکنون اجازه نداده‌ایم چرا که برداشتن آن پیش از پایان کار، به معنای وارد شدن آسیب مجدد به بناست.

مدیر پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی یزد با اشاره به پایش مستمر بنا، جلوگیری از تخریب دوباره، بررسی رنگ‌ها و مصالح و تلاش برای حفظ تزئینات اصلی به عنوان محورهای این طرح، عنوان می‌کند: همان‌طور که در بناهای شاخص جهانی مثل سلطانیه، داربست‌ها سال‌ها باقی می‌مانند، طرح بقعه سیدرکن الدین نیز با صبر و دقت پیش رفته و مرمت این بنا نماد صبر و تخصص است و نمونه‌ای از حفاظت اصیل میراث که نه صرفاً ترمیم فیزیکی، بلکه ادامه حیات فرهنگی یک اثر تاریخی است را به نمایش می‌گذارد.

علومی می‌گوید: هرچند بنا وقفی است و مبالغی به عنوان نذورات داخل ضریح بقعه ریخته می‌شود ولی تاکنون به رغم رایزنی‌های زیادی که شده، هیچ‌گونه حمایت یا بودجه‌ای از سوی اوقاف برای مرمت بنا در نظر گرفته نشده است و همه امور بر دوش میراث فرهنگی مانده است.

وی با اشاره به چند سال وقفه در اجرای طرح به دلیل نبود اعتبار لازم، ابراز می‌کند: خوشبختانه بعد از چند سال وقفه، ستاد راهبردی میراث جهانی یزد مجدداً تشکیل و از ابتدای سال تاکنون قریب به پنج یا شش جلسه آن برگزار و کارگروه‌های ذیل ستاد نیز فعال شده‌ است.

وی از بازدیدهای متعدد استاندار یزد به عنوان ریاست ستاد از بافت تاریخی و بقعه سید رکن‌الدین طی این مدت خبر می‌دهد و می‌گوید: استاندار ضمن ابراز شگفتی از عظمت و زیبایی این بنا،  تأکید کردند؛ «حیف است که این‌ همه سال داربست پابرجا بماند. اینجا زیارتگاه مردم است و نباید به حال خود رها شود.» و در ادامه نیز در حضور رئیس سازمان مدیریت استان، قول جدی برای تامین اعتبار تا پایان کار مرمت بنا را دادند.

علومی در این باره به تصویب بودجه‌ای در حدود ۳.۵ میلیارد تومان به طرح اشاره و ابراز امیدواری می‌کند که فاز هشتم طرح، فاز نهایی این عملیات مرمت باشد و در صورت تامین بودجه مصوب، داربست‌ها طی شش ماه آینده به طور کامل برداشته شوند.

وی می‌گوید: واقعیت این است که با وجود کمبود بودجه در وزارت، عملکرد استان بسیار امیدوارکننده بوده است ولی معتقدیم که صنایع و معادن استان نیز باید در کنار فواید اقتصادی که برای استان و کشور دارند باید سهم خود در قبال حفاظت از میراث و فرهنگ مورد اهتمام قرار دهند.

به گفته وی، تاکنون حدود چهار تا پنج میلیارد تومان برای مرمت این بنا هزینه شد که هرچند رقم بزرگی برای این بنا با حجم بالای تزئینات و اهمیت تاریخی نیست ولی بخش عمده کار فنی و حفاظتی را پیش برده است.  

مدیر پایگاه میراث جهانی شهر یزد می‌گوید: البته در کنار این طرح مرمت دو بقعه دیگر از جمله بقعه ستی فاطمه و بقعه شمس الدین نیز مطرح هستند که برای‌شان اعتباراتی در نظر گرفته شد.  

علومی در پایان متذکر می‌شود: تداوم حمایت مسئولان استان و نگاه تازه‌ای که در ستاد راهبردی میراث جهانی یزد ایجاد شده، می‌تواند نقطه‌عطفی برای مرمت آثار تاریخی و بازگشت هویت یزد تاریخی باشد.

منبع : ایسنا