تأیید سیزدهمین استاندارد بین‌المللی ایران برای کاهش خطرات ماسک‌های تنفسی در دوران کرونا

به گزارش ایسنا، دکتر فریده گل‌بابایی، عضو هیئت علمی گروه مهندسی بهداشت حرفه‌ای دانشکده بهداشت دانشگاه تهران در نشست خبری امروز که در محل ستاد توسعه فناوری‌های نانو و میکرو برگزار شد، با اشاره به استاندارد بین‌المللی مرتبط، با ارائه توضیحاتی درباره سنجش کارایی حفاظ‌های تنفسی و تاریخچه حفاظت‌های تنفسی، گفت: موضوع حفاظت تنفسی به جنگ جهانی دوم بازمی‌گردد؛ زمانی که تلاش شد از سربازان در برابر ذرات معلق و گازهای سمی محافظت شود. بنابراین این حوزه دارای پیشینه‌ای طولانی است.

گل‌بابایی افزود: با گذشت زمان و به دلایل مختلف، از جمله تشدید آلودگی هوا و افزایش آگاهی بشر نسبت به اثرات سوء آن بر سلامت، توجه به ماسک‌های تنفسی و کیفیت آنها روزبه‌روز بیشتر شد. علت این امر آن است که آلاینده‌های هوا نخستین و مهمترین مسیر ورودشان به بدن از طریق سیستم تنفسی است؛ بنابراین حفاظت تنفسی با افزایش دانش و شناخت نسبت به اثرات زیان‌بار آلاینده‌ها، جایگاه مهمتری پیدا کرد.

وی ادامه داد: همزمان با این افزایش آگاهی، محققان و صنعتگران نیز تلاش کردند ماسک‌های جدیدی با کیفیت بالاتر تولید کنند. هر ماسک تنفسی دارای یک بخش اصلی است که وظیفه پالایش هوا را بر عهده دارد؛ بنابراین برای ارتقای کیفیت ماسک‌ها، تمرکز بر بهبود کیفیت مدیا و فیلتر آنها مورد توجه قرار گرفت.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران تصریح کرد: در ابتدا منسوجات بافته‌ شده به عنوان لایه فیلتر مورد استفاده قرار می‌گرفت که راندمان پایین‌تری داشتند. علاوه بر کارایی فیلتراسیون، مقاومت تنفسی نیز بسیار مهم است؛ چرا که اگر ماسک مقاومت بالایی در برابر تنفس ایجاد کند، می‌تواند موجب خستگی کاربر شود. از این رو، تلاش‌ها به‌ طور همزمان بر افزایش کارایی فیلتراسیون و کاهش مقاومت تنفسی متمرکز شد تا این دو ویژگی به‌صورت همخوان ارتقاء یابند.

گل‌بابایی ادامه داد: پس از استفاده از منسوجات بافته، پیشرفت‌ها به سمت منسوجات نبافته هدایت شد. این تحول در تولید سبب شد کارایی در جذب ذرات کوچک افزایش یابد، چرا که ذرات ریز شانس بیشتری برای ورود به بخش‌های انتهایی ریه دارند.

وی در این باره توضیح داد: ماسک‌های اولیه عمدتاً قادر به جذب ذرات بزرگ‌تر بودند؛ ذراتی که معمولاً در ناحیه فوقانی دستگاه تنفسی به دام می‌افتند. اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، ذرات ریز و فوق‌العاده ریز هستند که می‌توانند به بخش‌های انتهایی ریه و ناحیه تبادل گاز میان ریه و خون نفوذ کرده و از آنجا وارد جریان خون شوند و به سایر ارگان‌ها برسند و اثرات سوء احتمالی ایجاد کنند.

این پژوهشگر حوزه بهداشت حرفه‌ای تأکید کرد: به همین دلیل، تلاش‌ها به سمت افزایش کارایی در ربایش ذرات ریز و فوق‌العاده ریز سوق پیدا کرد. با توسعه علم نانو، انواع نانو مواد و به‌ویژه الیاف نانویی معرفی شدند. مدیاهای نانولیفی در عمل نشان دادند که کارایی بسیار بالایی در جذب ذرات دارند و از سوی دیگر، مقاومت تنفسی بسیار کمی ایجاد می‌کنند؛ بنابراین این فناوری توانست هر دو مزیت، یعنی کارایی بالا و مقاومت تنفسی پایین را به‌صورت همزمان فراهم کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به تحولات دوران همه‌گیری کرونا، گفت: با بروز پاندمی کرونا و تبدیل شدن ماسک‌های تنفسی به مهمترین ابزار حفاظت فردی، تلاش‌ها برای ارتقای کیفیت ماسک‌ها شتاب بیشتری گرفت. در این دوره، الیاف فیلتر با نانو مواد همراه شدند. این الیاف که عمدتاً پایه پلیمری دارند، به‌گونه‌ای طراحی شدند که نانومواد یا بر سطح آنها قرار گیرند یا درون ساختارشان جای داده شوند و سپس با مواد مختلف پردازش شوند. نتیجه این فرآیند، افزایش چشمگیر کارایی فیلتراسیون و کاهش قابل توجه افت فشار بود.

گل‌بابایی با بیان اینکه این توسعه فناوری تا حد زیادی ناشی از نیاز بازار در دوران پاندمی بود، ادامه داد: در آن زمان تقاضا برای ماسک به‌ شدت افزایش یافته بود و محققان و صنعتگران به‌ صورت همزمان برای پاسخ به این نیاز تلاش کردند. حاصل این روند، تولید مدیاها و ماسک‌های نانولیفی بود که با نانو مواد ترکیب شده بودند و عملکرد بسیار مطلوبی از خود نشان دادند.

وی ادامه داد: این دستاورد علمی که به مرحله تولید صنعتی و عرضه در بازار نیز رسید، دستاورد ارزشمندی بود و رضایت زیادی از این پیشرفت وجود داشت. با این حال، در جلساتی که در این زمینه برگزار شد، در کنار تأکید بر کارایی بالا و افت فشار پایین این ماسک‌ها، یک نگرانی جدی نیز مطرح شد. نگرانی مطرح‌شده این بود که اگرچه این ماسک‌ها با استفاده از نانومواد کارایی بالاتری پیدا کرده‌اند، اما آیا این احتمال وجود دارد که ذرات نانومقیاس از این الیاف آزاد شوند و وارد سیستم تنفسی فرد شوند؟ به بیان دیگر، آیا ممکن است در حالی که از یک سو فرد را در برابر آلاینده‌ها محافظت می‌کنیم، از سوی دیگر ماده‌ای ناخواسته را وارد سیستم تنفسی او کنیم؟

وی افزود: برای پاسخ به این پرسش، بررسی‌های گسترده‌ای انجام دادیم؛ مقالات علمی موجود در این زمینه مطالعه شد و وضعیت جهانی مورد جست‌ وجو قرار گرفت، اما مشخص شد پاسخ روشنی برای این سؤال وجود ندارد. همچنین دریافتیم که در سطح بین‌المللی نیز استاندارد مشخصی برای ارزیابی احتمال آزادسازی نانومواد از ماسک‌های نانولیفی تدوین نشده است.

گل‌بابایی خاطرنشان کرد: بر همین اساس، تصمیم گرفتیم پیشنهاد تدوین یک استاندارد جدید را ارائه دهیم؛ استانداردی که به‌طور مشخص احتمال آزادسازی نانومواد از ماسک‌های تنفسی را بررسی کند. این موضوع به عنوان یک عنوان جدید از سوی ستاد نانو پیشنهاد شد و در جلساتی که برگزار شد و فرصتی که برای ارائه این پیشنهاد در اختیار ما قرار گرفت، موضوع مطرح و برای آغاز فرآیند تدوین استاندارد پیگیری شد.

گل‌بابایی در ادامه سخنان خود با اشاره به روند تصویب پیشنهاد ایران در مجامع بین‌المللی، گفت: این موضوع در کمیته مربوطه مطرح شد و اعضا به آن رأی مثبت دادند؛ به این معنا که نیازی در سطح جهان شناسایی شده بود که تاکنون استانداردی برای آن وجود نداشت.

وی افزود: پس از تصویب عنوان پیشنهادی، کار اصلی تیم تحقیقاتی آغاز شد و فرآیند تدوین استاندارد را شروع کردیم. همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره شد، این فرآیند چندین بار مورد بازنگری قرار گرفت. یکی از دلایل طولانی شدن مسیر، حجم بالای نظرات و سؤالاتی بود که از سوی کشورهای عضو و کارشناسان مطرح می‌شد.

گل‌بابایی ادامه داد: پس از دریافت کامنت‌ها، تا نشست بعدی فرصت داشتیم پاسخ‌ها را آماده و در جلسه ارائه کنیم. در برخی موارد موفق می‌شدیم پاسخ‌ها را به‌خوبی توجیه و اعضا را قانع کنیم، اما در مواردی نیز یا توجیه کافی نبود یا پرسش‌های جدیدی مطرح می‌شد که منجر به ارسال کامنت‌های تازه می‌شد.

وی تصریح کرد: در طول حدود چهار سالی که این فرآیند به طول انجامید، با حجم بالایی از نظرات مواجه بودیم؛ به‌طوری که در برخی مراحل بیش از ۱۰۰ کامنت دریافت می‌کردیم و در کمترین حالت نیز حدود ۵۰ مورد نظر و پرسش مطرح می‌شد. بخشی از این کامنت‌ها جنبه گرامری داشت، اما بخش اصلی و فنی آن‌ها نیازمند پاسخ‌های تخصصی و دقیق بود.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، خاطرنشان کرد: برای پاسخ‌گویی به برخی از این سؤالات، علاوه بر اعضای تیم تحقیقاتی، از دیگر متخصصان در حوزه‌های مرتبط نیز کمک گرفتیم تا بتوانیم پاسخ‌های مستند و علمی تهیه و در جلسات ارائه کنیم. در هر نشست نیز لازم بود پاسخ‌ها را توضیح داده و از آن‌ها دفاع کنیم تا اعضا قانع شوند.

وی افزود: سرانجام پس از رفت‌وآمدهای فراوان و با صرف صبر و پیگیری بسیار، این استاندارد در رأی‌گیری نهایی رأی مثبت کسب کرد و با شماره ۳۵۳ منتشر شد.

گل‌بابایی با اشاره به چالش‌های اجرایی این مسیر، گفت: یکی از مشکلات ما برگزاری جلسات به‌صورت مجازی بود. به دلیل محدودیت‌ها، امکان حضور فیزیکی در جلسات را نداشتیم و ناچار بودیم به‌صورت آنلاین شرکت کنیم که با مشکلات متعددی در برقراری ارتباط مواجه بودیم؛ از قطع و وصل شدن مکرر ارتباط گرفته تا دشواری‌های فنی دیگر.

وی ادامه داد: مسئله زمان برگزاری جلسات نیز چالش‌برانگیز بود، زیرا جلسات به‌صورت حضوری در کشورهای دیگر برگزار می‌شد و ما به‌دلیل تفاوت زمانی و محدودیت حضور، ناچار بودیم برای تغییر زمان یا هماهنگی با ساعت کشورمان مکاتبات متعددی انجام دهیم. بسیاری از جلسات در روزهای تعطیل برگزار می‌شد و برای استفاده از امکانات دانشگاه نیز با محدودیت‌هایی روبه‌رو بودیم.

گل‌بابایی ابراز امیدواری کرد که این محدودیت‌ها برطرف شود و امکان حضور حضوری در نشست‌های بین‌المللی فراهم شود، چرا که علاوه بر تسهیل بحث‌ها، ارتباطات علمی مؤثرتری نیز در جلسات حضوری شکل می‌گیرد.

وی با اشاره به اهمیت اطلاع‌رسانی درباره این استاندارد، گفت: از آنجا که رسانه‌ها نقش اصلی در اطلاع‌رسانی به مردم دارند، باید تأکید کنم که این استاندارد یک استاندارد آزمون برای ماسک‌های تنفسی است و می‌تواند هم به پژوهشگران و هم به تولیدکنندگان کمک کند.

این پژوهشگر حوزه بهداشت حرفه‌ای، افزود: این استاندارد به تولیدکنندگان ماسک کمک می‌کند کیفیت محصول خود را ارتقاء دهند. این موضوع بسیار مهم است، زیرا استفاده از ماسک برای افراد نوعی احساس امنیت ایجاد می‌کند. اگر ماسک کارایی لازم را نداشته باشد، ممکن است افراد دچار احساس امنیت کاذب شوند و سایر راهکارهای پیشگیری را جدی نگیرند.

وی تأکید کرد: این استاندارد برای مصرف‌کننده نیز اطمینان‌بخش است و این اعتماد را ایجاد می‌کند که در شرایط نامطلوب محیطی، حفاظت مناسبی دریافت می‌کند.

گل‌بابایی در ادامه با اشاره به ضرورت حمایت‌های نهادی، گفت: امیدوارم حمایت لازم برای راه‌اندازی سیستم ارزیابی مبتنی بر این استاندارد فراهم شود. دانشگاه‌ها به‌ویژه در شرایط فعلی با محدودیت‌های بودجه‌ای مواجه هستند و برای پیاده‌سازی عملی این استاندارد نیازمند پشتیبانی سازمان‌ها و نهادهای مرتبط هستیم.

وی افزود: هدف ما این است که این استاندارد صرفاً در سطح تئوری باقی نماند، بلکه بتوانیم تجهیزات و زیرساخت‌های لازم را فراهم کرده و این خدمت ارزیابی را به تولیدکنندگان ارائه دهیم.

گل‌بابایی اظهار کرد: یکی از آرزوهای من راه‌اندازی یک مرکز ملی کنترل کیفیت فیلترهای هوا و سیستم‌های فیلتراسیون در کشور است. چنین مرکزی می‌تواند به پژوهشگران در توسعه تحقیقات و گسترش مرزهای دانش کمک کند، به تولیدکنندگان برای عرضه محصولات باکیفیت یاری رساند و در نهایت با ارائه خدمات تخصصی، به حفظ سلامت جامعه کمک کند. همچنین از منظر آموزشی، وجود چنین زیرساختی می‌تواند کیفیت آموزش دانشگاهی را نیز به‌طور چشمگیری ارتقاء دهد.

به گزارش ایسنا، گل‌بابایی با اشاره به دشواری‌های فنی مسیر تدوین استاندارد، گفت: اگر زیرساخت‌های لازم را در اختیار داشتیم، کار بسیار ساده‌تر پیش می‌رفت، اما ناچار بودیم صرفاً بر دانش و توان علمی خود تکیه کنیم و بر همین اساس، ۵۳ کشور عضو را متقاعد کنیم.

وی افزود: برخی کشورها از جمله کانادا، آمریکا، بلژیک، انگلیس و فرانسه پرسش‌های بسیار جدی و تخصصی مطرح می‌کردند و اگر سیستم ارزیابی و داده‌های کامل‌تری در اختیار داشتیم، پاسخ‌گویی و اقناع آن‌ها آسان‌تر می‌شد.

گل‌بابایی ادامه داد: در بخشی از پروژه با همکاری کشور کره پیش رفتیم و بخشی از کار نیز در ایران انجام شد که همان بخش منجر به انتشار مقاله علمی شد و کمک قابل توجهی به پیشبرد کار کرد. به طور کلی، ارتباطات و همکاری‌های بین‌المللی همواره می‌تواند مسیر انجام پروژه‌ها را هموارتر کند.

وی با تأکید دوباره بر ضرورت ایجاد زیرساخت‌های ملی، گفت: امیدوارم بتوانیم روزی مرکز ملی کنترل کیفیت فیلترهای هوا و سیستم‌های فیلتراسیون را در کشور راه‌اندازی کنیم. هرچند این استاندارد بر ماسک‌های تنفسی متمرکز است، اما حوزه فیلتراسیون هوا بسیار گسترده‌تر است.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران تصریح کرد: علاوه بر ماسک‌ها، سیستم‌های کنترل آلودگی هوا در بخش‌های صنعتی نیز اهمیت بالایی دارند. به‌عنوان مثال، در اتاق‌های عمل بیمارستانی که بیمار پس از جراحی حضور دارد یا در صنایع داروسازی و تولید محصولات حساس، استانداردهای بسیار سخت‌گیرانه‌ای برای کیفیت هوا وجود دارد که نیازمند فیلتراسیون با کیفیت بسیار بالاست.

وی خاطرنشان کرد: در نهایت، جایگاه این موضوع به سلامت انسان بازمی‌گردد که همواره در اولویت است. پس از آن، سلامت تجهیزات و سلامت محصولات نیز مطرح می‌شود که همگی با بهره‌گیری از سیستم‌های فیلتراسیون مناسب قابل تأمین هستند. تدوین این استاندارد گامی کوچک در این مسیر بزرگ بوده و امیدواریم بتوانیم با توسعه زیرساخت‌ها، این مسیر را با قوت بیشتری ادامه دهیم.

منبع : ایسنا