ردیابی منشأ آلاینده‌های زیست‌محیطی دریای خزر با اجرای یک پروژه نوآورانه

نجمه یزدانفر، رئیس پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی جهاد دانشگاهی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به محورهای اصلی همکاری‌های مشترک در حوزه محیط‌زیست، مهم‌ترین اولویت تفاهم نامه همکاری مشترک بین پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی ایران و پژوهشکده محیط زیست را تمرکز بر حل مسائل زیست‌محیطی استان‌های شمالی به‌ویژه گیلان دانست و اظهار کرد: این همکاریبا رویکردی مسئله‌محور، پروژه‌های کوتاه‌مدت و کاربردی را در دستور کار قرار داده است که مستقیماً به چالش‌های واقعی منطقه پاسخ می‌دهند.

تمرکز بر پایش هدفمند آلاینده‌های حیاتی گیلان

وی با بیان اینکه در حوزه پایش هدفمند آلاینده‌ها، این همکاری سه محور اصلی را دنبال می‌کند، اظهار کرد: نخست آلودگی‌های با منشأ کشاورزی شامل نیترات، فسفات و بقایای سموم در رودخانه‌ها و روان‌آب‌های ناشی از شالیزارها و باغات است. محور دوم به آلودگی‌های صنعتی ناشی از پساب‌ها و پسماندهای صنایع فعال در منطقه مانند صنایع غذایی، نساجی، شیمیایی و کشت و صنعت اختصاص دارد و محور سوم نیز آلودگی مستقیم دریای خزر بر اثر ورود فلزات سنگین، میکروپلاستیک‌ها، آلاینده‌های آلی پایدار و فاضلاب‌های شهری را شامل می‌شود.

رئیس پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی جهاد دانشگاهی با تأکید بر توانمندی‌های فنی این همکاری بیان کرد: توان بی‌نظیر آزمایشگاهی مرکز تخصصی آنالیز شیمیایی پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی در شناسایی و سنجش دقیق آلاینده‌ها حتی در غلظت‌های بسیار کم، با توان میدانی، تجربه مطالعات ناحیه‌ای و پایش منابع آب پژوهشکده محیط زیست در نمونه‌برداری اصولی، شناسایی کانون‌های آلاینده و مدلسازی پراکنش تلفیق می‌شود.

ردیابی آلاینده‌ها از مبدأ تا مقصد

یزدانفر با اشاره به دستاوردهای این پیوند علمی ـ عملی گفت: این همکاری امکان ردیابی مسیر آلاینده از مبدأ، اعم از مزرعه، کارخانه یا شهر، تا مقصد یعنی رودخانه و دریا را فراهم می‌کند و در نهایت نقشه‌ای دقیق و عملی برای مداخله و کنترل آلودگی ارائه می‌دهد.

پروژه‌های پایلوت مدیریت پسماند و پساب

وی با بیان اینکه یکی دیگر از محورهای مهم تفاهم‌نامه، طراحی و اجرای پروژه‌های پایلوت برای مدیریت پسماند و پساب است، افزود: این پروژه‌ها بر حل معضلات واقعی استان‌های شمالی مانند پسماندها و پساب‌های با بار آلی بالا از صنایع غذایی نظیر لبنیات، فرآوری ماهی و کنسرو، همچنین پسماندهای لیگنوسلولزی صنایع چوب، کاغذ و بخش کشاورزی متمرکز خواهد بود.

این مقام مسئول ادامه داد: در این مسیر، یک پروژه پایلوت کامل از مرحله شناسایی تا دستیابی به نتیجه نهایی اجرا می‌شود که در آن، تجربه عملی پژوهشکده محیط زیست در راه‌اندازی سیستم‌های تصفیه، فرآوری پسماند و مطالعات میدانی، با توان تخصصی پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی در طراحی و بهینه‌سازی فرآیندها، فرمولاسیون و تولید مواد شیمیایی ویژه مانند منعقدکننده‌ها، جاذب‌ها و کاتالیست‌ها در مقیاس پایلوت ترکیب می‌شود.

تبدیل پسماند به محصولات جانبی با ارزش

یزدانفر با تأکید بر نتایج کاربردی این همکاری بیان کرد: این فرآیند صرفاً به طراحی یک سیستم تصفیه یا بازیافت کارآمد ختم نمی‌شود، بلکه امکان تبدیل مواد زائد به محصولات جانبی با ارزش مانند کودهای آلی نیز به‌صورت عملی و قابل اندازه‌گیری فراهم خواهد شد.

راهکارهای پایدار برای کشاورزی منطقه‌ای

وی با اشاره به حوزه کشاورزی گفت: در بخش توسعه راهکارهای پایدار برای کشاورزی منطقه‌ای، تمرکز بر طراحی و تولید فرمولاسیون‌های نوین و کم‌خطر است. این محصولات می‌توانند شامل کودهای آلی یا شیمیایی با رهایش کنترل‌شده، محرک‌های رشد گیاهی و آفت‌کش‌ها یا علف‌کش‌های زیستی باشند که هدف اصلی آن‌ها کاهش چشمگیر ورود آلاینده‌ها به اکوسیستم‌های آبی و خاکی استان‌های شمالی است.

رئیس پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی جهاد دانشگاهی افزود: توان تخصصی این پژوهشکده در سنتز، فرمولاسیون و تولید آزمایشگاهی و نیمه‌صنعتی مواد شیمیایی، در کنار توان ارزیابی و پایش پژوهشکده محیط زیست که کارایی و ایمنی این محصولات را در شرایط واقعی می‌سنجد، پشتوانه اصلی اجرای موفق این طرح‌ها خواهد بود.

چالش مدیریت شیرآبه در استان‌های شمالی

وی با اشاره به شرایط خاص آب‌وهوایی و سطح بالای آب‌های زیرزمینی در استان‌های شمالی بیان کرد: طراحی و بهینه‌سازی سامانه‌های مدیریت شیرآبه یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی این مناطق است و این همکاری با هدف ارائه راهکارهای فناورانه و عملیاتی برای جمع‌آوری، تصفیه و تثبیت شیرآبه محل‌های دفن پسماند شهری و صنعتی شکل گرفته است.

یزدانفر در ادامه اظهار کرد: در این مسیر، توان میدانی پژوهشکده محیط زیست در شناسایی کانون‌های بحرانی و ارزیابی کمی و کیفی جریان شیرآبه، با توان طراحی فرآیندهای پیشرفته، سنتز مواد شیمیایی تخصصی مانند جاذب‌ها، منعقدکننده‌ها و مواد تثبیت‌کننده نوین و قابلیت‌های فنی پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی تلفیق می‌شود تا از نفوذ آلاینده‌های پیچیده به خاک و منابع آبی حساس منطقه جلوگیری شود.

این مقام مسئول با تشریح ابعاد تکمیلی همکاری مشترک دو پژوهشکده، بر شکل‌گیری یک چرخه کامل و یکپارچه حل مسئله در حوزه محیط‌زیست تأکید کرد و گفت: ترکیب منحصربه‌فرد تجهیزات پیشرفته آنالیزی و توان طراحی فرآیند پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی با دانش مهندسی محیط‌زیست و تجربه عملی میدانی پژوهشکده محیط‌زیست، چرخه‌ای جامع برای حل مسائل زیست‌محیطی ایجاد کرده است که پیش از این به‌صورت یکپارچه وجود نداشت.

شناسایی ریشه‌ای مشکل و طراحی راه‌حل اختصاصی

رئیس پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی جهاد دانشگاهی با بیان اینکه این هم‌افزایی امکان شناسایی ریشه‌ای مشکلات را فراهم می‌سازد، اظهار کرد: برای نمونه، در مسئله شیرآبه، این همکاری نه‌تنها ترکیب سمی آن را با دقت بالا شناسایی می‌کند، بلکه قادر است یک ماده جاذب یا منعقدکننده سفارشی متناسب با همان ترکیب خاص طراحی و تولید کرده و سپس کارایی آن را به‌صورت میدانی در محل دفن پسماند ارزیابی کند.

وی افزود: در پاسخ به پرسش‌های پیشین نیز، ابعاد و برکات این هم‌افزایی از منظری دیگر تشریح شد و یکی از اهداف کلیدی تفاهم‌نامه، رفع مشکلات زیست‌محیطی در کنار پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی صنعت عنوان شده است.

سازوکار شناسایی نیاز صنایع و تبدیل پژوهش به فناوری

یزدانفر با اشاره به برنامه مشخص برای شناسایی نیازهای صنعتی بیان کرد: با توجه به پتانسیل‌های تخصصی و موقعیت جغرافیایی هر یک از دو پژوهشکده، یک زنجیره کامل و هدفمند از مرحله شناسایی تا رفع معضلات زیست‌محیطی شکل گرفته است. مرحله شناسایی و اولویت‌بندی مشکلات با تکیه بر تجربه میدانی و حضور مستقیم پژوهشکده محیط‌زیست در استان‌های شمالی و با بهره‌گیری از گروه‌های تخصصی این پژوهشکده، از جمله فرآوری پسماند، مهندسی محیط‌زیست و مطالعات ناحیه‌ای انجام می‌شود.

این مقام مسئول ادامه داد: پس از شناسایی مسائل، کارگروه مشترکی متشکل از متخصصان دو پژوهشکده تشکیل می‌شود و راه‌حل‌های پیشنهادی از ابعاد فنی، اقتصادی و زیست‌محیطی به‌طور جامع مورد بررسی قرار می‌گیرد.

طراحی فرآیند تا اجرای میدانی راه‌حل‌ها

وی با تشریح مراحل بعدی گفت: در گام طراحی فرآیند، پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی با اتکا به مرکز تخصصی آنالیز شیمیایی برای انجام آنالیزهای دقیق فیزیکوشیمیایی و شناسایی ساختاری آلاینده‌ها و با استفاده از توان گروه‌های فرآیند، صنایع شیمیایی، کاتالیست و بیوتکنولوژی صنعتی، به طراحی فرآیندهای بهینه، فرمولاسیون و تولید مواد شیمیایی خاص مانند جاذب‌ها، کاتالیست‌ها و مواد منعقدکننده می‌پردازد. در نهایت، مرحله پیاده‌سازی، اجرا و پایش راه‌حل طراحی‌شده، با تکیه بر تجربه عملی پژوهشکده محیط‌زیست در راه‌اندازی، بهره‌برداری و مانیتورینگ سیستم‌های تصفیه و مدیریت پسماند در شرایط واقعی انجام می‌شود.

شاخص‌های عینی ارزیابی موفقیت تفاهم‌نامه

وی با اشاره به ضرورت ارزیابی میزان موفقیت این همکاری اظهار کرد: برای سنجش عینی عملکرد تفاهم‌نامه، شاخص‌های عملیاتی و ملموس در دو افق زمانی یک‌ساله و سه‌ساله تعریف شده است.

رئیس پژوهشکده توسعه صنایع شیمیایی جهاد دانشگاهی با بیان اینکه در افق یک‌ساله، تعریف و آغاز حداقل یک پروژه پایلوت مشترک در حوزه‌های اولویت‌دار مانند مدیریت پساب یک صنعت مشخص یا تولید فرمولاسیون کم‌خطر برای کشاورزی پیش‌بینی شده است، گفت: انجام یک مطالعه جامع پایش و شناسایی آلاینده‌های کلیدی در یک حوضه آبی مشخص و انتشار گزارش فنی ـ تحلیلی آن، عقد قرارداد خدماتی یا تحقیقاتی با حداقل دو واحد صنعتی بزرگ در استان‌های شمالی و ارائه حداقل یک بسته خدمت آزمایشگاهی ـ مشاوره‌ای جدید به بازار، از دیگر شاخص‌های این بازه زمانی است.

افق سه‌ساله؛ تجاری‌سازی و درآمدزایی پایدار

یزدانفر در ادامه با اشاره به اهداف میان‌مدت تصریح کرد: در افق سه‌ساله، توسعه و تجاری‌سازی حداقل یک فناوری یا محصول، مانند یک ماده شیمیایی تصفیه‌گر اختصاصی یا یک سامانه بهینه‌شده مدیریت شیرآبه و عقد قرارداد اجرای آن با صنایع یا شهرداری‌ها در دستور کار قرار دارد.

وی افزود: گسترش دامنه همکاری به حداقل پنج واحد صنعتی یا زراعی بزرگ، ارائه راه‌حل‌های اختصاصی به هر یک از آن‌ها و ایجاد یک چرخه درآمدزایی پایدار از طریق فروش خدمات تخصصی، مواد شیمیایی تولیدی و دانش فنی به ذی‌نفعان، از مهم‌ترین شاخص‌های موفقیت این تفاهم‌نامه در بازه سه‌ساله خواهد بود.

منبع : ایسنا