«ناخن کشیدن روی صورت شفیع‌الدین»؛ رمانی که نویسنده‌ خود را در مسیر خبرنگاری پیدا کرد

قاسم فتحی در گفت‌وگو با ایسنا، اظهار کرد: ایده اصلی شکل‌گیری رمان «ناخن کشیدن روی صورت شفیع‌الدین» برگرفته از زیست و تجربیات شخصی‌ام به عنوان یک روزنامه‌نگار بوده است. در پایان دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ که فعالیت رسانه‌ای خود را به عنوان خبرنگار حوزه تاریخ و هویت شهری در روزنامه شهرآرا آغاز کردم، به تدریج با بافت قدیمی و مذهبی شهر مشهد آشنا شدم و همین آشنایی موجب به‌وجود آمدن ایده اولیه این داستان شده است.

وی ادامه داد: داستان این رمان به آخرین خانه مسکونی نزدیک به حرم امام رضا(ع) باز می‌گردد و وقتی می‌گویم «آخرین خانه» منظورم این است که دیگر هیچ خانه‌ای با این نوع کاربری در اطراف حرم وجود ندارد، چراکه همگی تبدیل به اماکنی همچون هتل و برج‌های مرتفع تجاری شده‌اند. درواقع چیزی که باعث شده این خانه تخریب نشود یا تغییر نکند وجود یک قبر در وسط حیاط این ملک است!

وی افزود: تلاش داشتم با طرح این سوژه، این اندیشه را منتقل کنم که افراد فوت‌شده، به‌نوعی می‌توانند محافظین بافت سنتی و قدیمی اطراف حرم مطهر رضوی باشند. در داستان، داماد خانواده نیز جزو گروه معاودین است. این گروه شامل ایرانی‌الاصل‌هایی بوده است که اوایل دهه ۵۰ توسط صدام از خاک عراق بیرون رانده شده‌اند. بعد از این اتفاق آنها به خرمشهر گریخته و با شروع جنگ بین ایران و عراق برای بار دوم مجبور به مهاجرت به شهر مشهد می‌شوند که این هم در داستان به شکلی دنبال شده است.

دغدغه‌مندی یک نویسنده، اولویت اصلی او در ایده‌یابی به‌شمار می‌رود

این نویسنده با اشاره به هویت داستانی شهر مشهد، تاکید کرد: تا امروز تعریف درستی از مکتب مشهد و خراسان رضوی پیدا نکرده‌ام. در گذشته اساتیدی این موضوع را تئوریزه می‌کردند و برای آن گزاره‌ای مشخص، تعیین می‌کردند. اما به عقیده من، همه چیز به خود نویسنده برمی‌گردد که تا چه اندازه برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های شهر و اقلیمی که در آن زیست می‌کند، توانا باشد. به نظرم نویسندگان می‌توانند حتی با زندگی در نقطه کوچکی مانند یک روستا با تعداد خانوار محدود نیز برای گفتن قصه، ایده‌هایی داشته باشند. بنابراین شرایط جغرافیایی و محیطی، ملاک خوبی برای سنجش این معیار نیست و دغدغه‌ها و خواسته‌های یک نویسنده در اولویت قرار می‌گیرد.

فتحی با تاکید به رعایت کردن تعادل میان نگاه ادبی و نگاه خبری، تصریح کرد: در بسیاری از مواقع مخاطبان نسبت به چیزی که آن را به عنوان خبر یا گزارش مطالعه کرده‌اند، زاویه دارند و معتقدند ادبیاتی که در این گونه از متن به کار رفته، سطحی و یا حتی زرد است. درواقع هویت یک متن در جایگاه خبر یا گزارش از خاصیت ماندگاری در ذهن مخاطب برخوردار نیست و اساسا دلیلی هم وجود ندارد که چنین نوشته‌ای که صرفا یک بار مطالعه می‌شود، به دنبال ماندگاری باشد

وی ادامه داد: از بزرگترین چالش‌هایی که در روند نگارش این رمان با آن مواجه بودم، رعایت مرز بین نگاه خبری و نگاه ادبی بود و تمام تلاش خود را کردم تا در انتخاب کلمه‌ها و جملات به گونه‌ای عمل کنم تا داستان شبیه به یک متن خبری نشود. البته این احتمال وجود دارد که به عنوان اولین داستان بلندی که نوشتم، قسمت‌هایی به صورت ناخواسته و ناآگاهانه به گزارش شباهت داشته باشد. در نگارش این اثر سعی کردم از طریق رسانه، سوژه را دریافت کرده و از طریق ادبیات، آن را پرورش داده و ماندگار کنم.

وی درباره نحوه انتخاب عنوان «ناخن کشیدن روی صورت شفیع‌الدین»، توضیح داد: در انتخاب این عنوان، چندان اعتقادی به اسامی دو و سه‌کلمه‌ای یا حتی تک‌کلمه‌ای نداشتم و به نظرم عنوان یک اثر باید به صورت مستقل مفهومی را منتقل کند. در حوزه انتشار خبر نیز همواره در انتخاب تیتر تلاش داشتم تا از جملاتی کامل و عباراتی طولانی‌تر استفاده کنم تا در ذهن مخاطب چیز جدیدی را به وجود آورم. در پروسه نگارش این اثر نیز تحت تاثیر نویسندگانی چون رضا دانشور، قاسم هاشمی نژاد و اکبر سردوزامی که زبان فارسی برایشان اولویت ویژه‌ای داشته است، بوده‌ام.

دسترسی به انتشارات مناسب در خراسان رضوی، پرچالش است

این نویسنده درباره سختی‌ها و موانع چاپ و نشر آثار ادبی، توضیح داد: یکی از بزرگترین چالش‌هایی که نویسندگان دور از پایتخت با آن روبرو هستند، دسترسی به انتشارات خوب و باکیفیت است. متاسفانه در مشهد و خراسان رضوی ناشران معتبر متنوعی وجود ندارد که صاحبان اثر بدون هیچ دغدغه‌ای، وظیفه چاپ و نشر را به آنان بسپارند. البته این به آن معنا نیست که تمامی ناشران تهران در سطح بالایی قرار دارند اما در مقایسه با انتشارات سایر نقاط کشور از سابقه و تجربه بیشتری برخوردار هستند و این خلاء یکی از نقاط ضعف مشهد و خراسان رضوی به شمار می‌رود.

فتحی که رمان او نامزد هجدهمین جایزه ادبی جلال آل احمد بوده است، توضیح داد: این جایزه در مقایسه با سایر جشنواره‌ها از اعتبار بالایی برخوردار است. البته برخی از نویسندگان به صورت مستقل و به دور از جشنواره‌ها، نامزدی‌ها و جوایز دولتی به فعالیت می‌پردازند اما به نظر من همین جشنواره‌ها، می‌توانند بستر و موقعیتی مناسب برای دیده‌شدن نویسنده و کتاب باشند. امروز نویسندگان به کمک راه‌های انگشت‌شماری از جمله مصاحبه با رسانه‌ها و مطبوعات، تبلیغات شخصی از طریق فضای مجازی و شرکت در جشنواره‌های ادبی سعی بر معرفی خود دارند.

نگرانی درباره بازار فروش کتاب، نباید نویسنده را درگیر خود کند

وی ادامه داد: تا قبل از نگارش رمان «ناخن کشیدن روی صورت شفیع‌الدین»، چند داستان کوتاه نوشته‌ام که موفق به کسب جایزه نیز شده‌اند اما هرگز در حین نگارش، معیارهای جشنواره‌های ادبی را برای راهیابی به بخش نامزدها و دریافت جایزه در نظر نگرفته‌ام. در این راه، حتی بدون توجه به احساس مخاطب و خواننده، آن چیزی را نوشتم که به نظرم با سوژه ارتباط داشته و درست بوده است. برای یک نویسنده اندیشیدن به بازار و فروش کتاب و حتی جشنواره‌های گوناگون، یک ویژگی منفی محسوب می‌شود.

این روزنامه‌نگار مشهدی با اشاره به سابقه خود در حوزه ترجمه، افزود: چند سال پیش کتابی را با عنوان «سفر به سرزمین‌های غریب» برای گروه سنی کودک و نوجوان از زبان عربی به فارسی ترجمه کردم اما برنامه‌ای برای ترجمه رمان خودم به زبان عربی ندارم و شایسته است که اگر ترجمه‌ای قرار است صورت بگیرد، توسط شخص دیگری انجام شود. در ترجمه فارسی به عربی، فنون خاصی وجود دارد که با ترجمه عربی به فارسی، متفاوت و چالش‌برانگیزتر است.

نقش فعالان فضای مجازی در معرفی کتاب، دارای ابهام فراوان است

فتحی بااشاره به اینکه امروزه بلاگران حوزه کتاب نسبت به خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها از جایگاه مهم‌تری برخوردار هستند، توضیح داد: هنوز هم به این مسئله آگاه نیستم که این افراد بر چه مبنا و اصولی فعالیت دارند. این موضوع همچنان مبهم است که در ازای دریافت مبلغی، کتاب معرفی می‌کنند یا براساس مطالعه شخصی خودشان و یا حتی نیازهای روز جامعه، دست به تولید محتوا می‌زنند. در این میان طبیعتا ناشرانی که هزینه بیش‌تری برای تبلیغات کتاب به بلاگرها می‌دهند، بیشتر معرفی ‌شده و از فروش بالاتری برخوردار می‌شوند!

این نویسنده و مترجم مشهدی درباره تاثیر نقد موثر بر کار نویسندگان، گفت: جلسات نقد و بررسی کتاب از این جهت دارای ویژگی مثبت هستند که مخاطبان برداشت‌های شخصی خودشان را در مواجهه با اثر ارائه می‌دهند، برداشت‌هایی که ممکن است خود نویسنده تا قبل از این به آنها فکر نکرده باشد. بنابراین این یک اتفاق خوب و جذاب است که صاحب اثر با مواردی روبه‌رو ‌شود که برگرفته از ذهن و تخیل خوانندگان است.

منبع : ایسنا