فروچاله‌ها، بهای برداشت بی‌رویه آب در همدان

عوامل متعددی مثل کاهش میزان بارندگی، برداشت بی‌رویه آب، تغییرات اقلیمی، خشکسالی و عدم مدیریت صحیح مصرف نیز این بحران را تشدید می‌کند.

در شرایط کنونی فروچاله‌ها دیگر محدود به مناطق خاصی نیستند و در دشت‌های وسیعی از همدان، از جمله دشت بهار و کبودراهنگ، مشاهده می‌شوند؛ همچنین برخی از این فروچاله‌ها به عمق ده‌ها متر و با قطر قابل توجهی گزارش شده‌اند که نشان‌دهنده شدت فرونشست زمین است.علاوه‌بر این بسیاری از فروچاله‌ها ممکن است اکنون در عمق زمین وجود داشته و هنوز به سطح نرسیده باشند اما در آینده می‌توانند به طور ناگهانی ظاهر شوند. به همین دلیل اتخاذ تدابیر پیشگیرانه و آمادگی برای مقابله با شرایط بحران بسیار الزامی است.

در این گزارش از سطح عمومی چیستی فروچاله‌ها فراتر رفته و آن‌ را از دریچه اقتصادی، معیشتی‌و تکنولوژی بررسی می‌کنیم.

 چالش اصلی در اجرای برنامه‌ و سیاست‌های کنترل فروچاله‌ها ریشه در برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی دارد

 حافظ مهدنژاد، دانشیارگروه جغرافیا و برنامهریزی شهری دانشگاه سید جمال‌الدین اسدآبادی در گفت‌وگو با ایسنا به بررسی ابعاد مختلف بحران فرونشست زمین در استان همدان پرداخت و گفت: چالش‌های اصلی در اجرای برنامه و سیاست‌های کنترل فروچاله‌ها در همدان ریشه در برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی داشته که عمدتاً ناشی از گسترش کشت محصولات پرمصرف آب مانند گندم آبی، ذرت و سیب‌زمینی است. 

وی برداشت بی‌رویه ازآب‌های زیرزمینی ناشی از کشت محصولات پرمصرف آب، چاه‌کشی‌های غیرمجاز و نظارت ضعیف در بحث مدیریت منابع آبی را ریشه‌های اصلی فرونشست در همدان دانست و ادامه داد: وابستگی شدید اقتصادی جوامع روستایی به کشاورزی، فقدان هماهنگی بین‌بخشی، ناآگاهی عمومی و ضعف در فرهنگ بهره‌برداری پایدار از منابع آب از موانع بنیادین در جلب مشارکت مردمی برای مقابله با این بحران محسوب می‌شود.

بخش‌هایی از استان بیشترین نرخ فرونشست زمین در کشور را ثبت کرده‌ است

 مهدنژاد دشت‌های ملایر، رزن، تویسرکان، فامنین و بخش‌هایی از شهرستان همدان مرکزی را آسیب‌پذیرترین مناطق استان دانست و افزود: این مناطق بیشترین نرخ فرونشست زمین را در کشور ثبت کرده‌اند که برای کمک به این مناطق می‌توان از راه‌کارهایی مانند تشویق کشاورزان به تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کم‌مصرف یا مقاوم به خشکی (مانند گندم دیم یا گیاهان دارویی)، پرداخت یارانه یا ارائه بیمه فرونشست برای جبران خسارات اقتصادی، تجهیز مزارع به سیستم‌های آبیاری تحت فشار و قطره‌ای با حمایت مالی دولت و سرمایه‌گذاری در صنایع کوچک روستایی (مانند فرآوری محصولات کشاورزی، گردشگری روستایی یا صنایع دستی) برای ایجاد شغل‌های جایگزین استفاده کرد.

این مدرس دانشگاه خاطرنشان کرد: این راهکارها نه‌تنها به کاهش فشار بر منابع آب کمک می‌کند، بلکه پایداری معیشتی جوامع محلی را نیز تقویت می‌کند.

مهدنژاد بر استفاده از ظرفیت‌های دانشگاهی و پژوهشی استان، به‌ویژه دانشگاه بوعلی سینا و دانشگاه سیدجمال‌الدین اسدآبادی، تاکید کرد و ادامه داد: تأسیس مراکز تحقیقاتی تخصصی، هدایت پروژه‌های کاربردی دانشجویی، اجرای مطالعات "تحقیق-عمل" و استفاده از فناوری‌های نوین مانند سنجش از دور و داده‌های ماهوارهای برای یافتن راه‌حل‌های بومی و نوآورانه در این زمینه ضروری است.

وی گفت: این همکاری‌های علمی-عملی علاوه بر تولید دانش، راه‌حل‌های قابل اجرا و پذیرفته‌شده در سطح محلی را تسهیل می‌سازد.

آثار بلندمدت فرونشست بر معیشت

 مهدنژاد با تاکید بر اینکه آثار بلندمدت فروچاله‌ها بر معیشت کشاورزان و ساکنان روستایی در مناطق آسیب‌دیده همدان گسترده و عمیق است، تصریح کرد: خشک شدن چاه‌ها، افزایش هزینه‌های کشاورزی، تخریب زیرساخت‌ها (جاده‌ها، کانال‌های آبیاری، خانه‌ها)، کاهش بهره‌وری اراضی کشاورزی، افزایش فقر روستایی و تضعیف بنیان‌های اجتماعی و اقتصادی بخشی از آثار بلندمدت فرونشست بر معیشت کشاورزان و ساکنان روستایی است.

وی در ادامه به ارائه راهکارهایی برای کشاورزانی که اراضی آنها دچار فرونشست شده و از نظر کشاورزی غیرقابل‌استفاده شده پرداخت و افزود: در این خصوص راهکارهای جبرانی و حمایتی چند وجهی پیشنهاد می‌شود.

دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه سید جمال‌الدین اسدآبادی اولین گام در این زمینه را طراحی یک سیستم بیمه ویژه برای فرونشست که بتواند خسارات اقتصادی ناشی از ترک‌خوردگی زمین یا از دست رفتن عملکرد زراعی را جبران کند دانست و ادامه داد: در گام دوم، ارائه وام‌های کم‌بهره یا یارانه‌های هدفمند برای انتقال به شغل‌های جایگزین در بخش‌های غیر کشاورزی مانند خدمات، صنایع کوچک یا گردشگری روستایی می‌تواند گزینه‌ای عملی باشد.

وی با اشاره به اینکه ایجاد یک بازار حقوق آب که در آن کشاورزان بتوانند حق‌آبه‌ خود را به صنایع یا پروژه‌هایی با ارزش افزوده بالاتر بفروشند، می‌تواند درآمد جایگزین ایجاد کند، گفت: همچنین در گام چهارم ارائه آموزش‌های فنی_حرفه‌ای در حوزه‌هایی مانند آبزی‌پروری، انرژی خورشیدی، کشت گلخانه‌ای و صنایع دستی می‌تواند مسیرهای جدیدی برای اشتغال پایدار فراهم آورد.

 فرونشست سبب مهاجرت گسترده از روستاها به شهر خواهد شد 

  مهدنژاد با بیان اینکه که فرونشست می‌تواند به مهاجرت گسترده از روستا به شهرها منجر شود، اظهار کرد: بخشی از پیامدهای اجتماعی این مهاجرت‌ها شامل رشد حاشیه‌نشینی، فشار بر زیرساخت‌های شهری، گسیختگی پیوندهای اجتماعی و افزایش بیکاری جوانان است.

وی افزایش آگاهی عمومی درباره خطرات فروچاله‌ها و اهمیت حفظ منابع آب زیرزمینی در همدان را مستلزم استفاده از روش‌های آموزشی و ترویجی متعدد و هدفمند دانست و بیان کرد: یکی از مؤثرترین راهکارها تلفیق آموزش‌های مرتبط با مدیریت آب در برنامه‌های درسی مدارس و برگزاری کارگاه های عملی در دهیاری‌ها و مراکز جمعی روستاها ست. 

دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه سید جمال‌الدین اسدآبادی همچنین استفاده از رسانه‌های محلی از جمله رادیو همدان، شبکه استانی سیما و پلتفرم‌های شبکه‌های اجتماعی را از دیگر اقدامات مؤثر در این زمینه برشمرد و گفت: توسعهٔ اپلیکیشن‌های موبایل که وضعیت آب‌های زیرزمینی و پیشنهادات بهینه‌سازی مصرف را به صورت تعاملی نمایش می‌دهند نیز میتواند در جذب نسل جوان مؤثر باشد؛ علاوه بر این تشکیل گروه‌های بهره‌برداری محلی و آموزش «دست‌اندرکاران محلی» از میان خود کشاورزان، می‌تواند پیام‌های آموزشی را با قابلیت پذیرش بیشتری منتقل کند.

 وی بیان کرد: استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و مقایسه‌های بصری «قبل و بعد» از فرونشست می‌تواند این پدیده را از یک چالش انتزاعی به یک مسئلهٔ دیده‌شده و ملموس تبدیل کند.

احتمال تخلیه اجباری نقاط آسیب دیده در همدان

این مدرس دانشگاه با اشاره به اینکه احتمال تخلیه‌ اجباری برخی از نقاط آسیب دیده استان همدان در آینده، به‌ویژه در روستاهایی که نرخ فرونشست سالانه از ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر در آن‌ها فراتر رفته وجود دارد، گفت: در چنین مناطقی خطرات جانی ناشی از ترک‌های عمیق زمین، تخریب کامل زیرساخت‌های اساسی و غیرقابل‌ استفاده شدن اراضی ممکن است تصمیم گیرندگان را مجبور به اقدام ایمنی محور کند.

مهدنژاد افزود: با این حال تخلیه گسترده و اجباری آخرین گزینه در سلسله مراتب مدیریت بحران است.

وی با تاکید بر اینکه اولویت اصلی باید اجرای سیاست‌های پیشگیرانه و ترمیمی باشد، تصریح کرد: در صورت ضرورت تخلیه، باید این اقدام به‌ صورت هدفمند، با مشارکت جامعه محلی و همراه با جبران منصفانه خسارات انجام شود نه به صورت اجباری و بدون در نظر گرفتن پیامدهای اجتماعی و انسانی این اتفاق.

 تأکید بر ضرورت مدیریت منابع آب و بهره‌گیری از تکنولوژی‌های نوین

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان با هشدار نسبت به پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی فروچاله‌ها و بحران کم‌آبی، بر ضرورت مدیریت جامع منابع آب و بهره‌گیری از تکنولوژی‌های نوین تأکید کرد.

قاسم اسدیان در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به خسارات اقتصادی و جانی ناشی از فروچاله‌ها، گفت: زمین‌هایی که در اراضی کشاورزی دچار فرونشست می‌شوند ارزش اقتصادی و بازده تولیدی ناچیزی دارند؛ اما فروچاله‌ها در مسیر جاده‌ها، خیابان‌ها و مناطق مسکونی علاوه بر خسارات مالی بالا، می‌توانند منجر به آسیب‌های جانی برای انسان‌ها شود.

وی افزود: از نظر زیست‌محیطی، فروچاله‌ها زمین را از دسترس موجودات زنده خارج کرده، بر چرخه هیدرولوژی تأثیر می‌گذارند و تخلخل طبیعی خاک را بر هم غمیزنند؛ همچنین این پدیده زیست‌بوم‌ها و اراضی کشاورزی را تخریب کرده و به کاهش درآمد و بهره‌وری اقتصادی منجر می‌شود.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی همدان، مدیریت عقلانی منابع آبی را برای بقای هر کشوری ضروری دانست و گفت: با وجود حجم قابل توجه منابع آبی کشور (بیش از ۹۰ میلیارد متر مکعب)، عدم برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح آب می‌تواند شرایط را بسیار دشوارکند.

اسدیان با تأکید براینکه بی‌توجهی به حفظ و پایداری منابع آب سطحی و زیرزمینی، مشکلات عدیدهای را در تأمین آب آشامیدنی مردم ایجاد کرده است، ادامه داد: در فصل‌های گرم سال، بیش از ۷۰۰ شهر و روستا در کشور با قطعی آب مواجه می‌شوند که گاه تا چند روز به طول می‌انجامد.

ارتباط کم‌آبی با فروچاله‌ها

اسدیان به ارتباط مستقیم کم‌آبی و تشدید پدیده فروچاله اشاره کرد و توضیح داد: کاهش سطح آب زیرزمینی به‌طور مستقیم بر کاهش پایداری و انسجام مولکول‌های خاک تأثیر می‌گذارد و منجر به گسستگی و ناپایداری مقاومت خاک می‌شود.

وی ابراز کرد: این پدیده ظرفیت اشباع و ظرفیت مزرعه خاک را از بین برده و ساختمان خاک را فرومی‌پاشد همچنین تداوم اُفت آب زیرزمینی و کاهش نزولات آسمانی، این فرآیند را تشدید کرده و به مرور زمان اثرات فروچاله را آشکار می‌سازد.

اسدیان حفظ و مدیریت کامل منابع آب موجود را مهمترین اولویت در شرایط فعلی دانست و راهکارهایی مانند استفاده هوشمندانه از منابع آب، تجهیز به سیستم‌های نوین آبیاری، توسعه ذخیره آب نزولات آسمانی و برنامه‌ریزی برای استفاده از آب خاکستری را پیشنهاد داد.

وی همچنین بر ضرورت اطلاع‌رسانی شفاف به مردم، بهره‌گیری از نظرات متخصصین و تجارب جهانی و تأمین اعتبارات لازم از طریق قطع بودجه نهادهای کم بازده و تخصیص آن به بخش آب تأکید کرد.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان استفاده از تکنولوژی‌های نوین را در تأمین و بازیافت آب بسیار مؤثر دانست و گفت: تجارب جهانی در کشورهایی با شرایطی بدتر از ما، موفقیت‌آمیز بوده است.

 اسدیان به تأمین آب از دریاها و دریاچه‌ها برای استان‌های شمالی و جنوبی و همچنین استفاده از آب خاکستری و پساب‌های مجاز از طریق ساخت تصفیه خانه های شهری به عنوان دیگر راهکارهای عملی اشاره کرد.

 وقوع مهاجرت‌های گسترده زیست محیطی 

وی با پیش‌بینی اینکه بحران آب و مدیریت نادرست آن، منجر به مهاجرت‌های گسترده زیست‌محیطی و تخلیه شهرها و روستاها در ایران، از جمله استان همدان خواهد شد، گفت: این موضوع یک واقعیت تلخ روبه گسترش است که نباید آن را نادیده گرفت.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان با اشاره به آمار بالای روستاهای رها شده و عدم توسعه برخی شهرها به دلیل نبود آب، هشدار داد: پایداری تمدن‌ها و حکومت‌ها در گرو تأمین آب مورد نیاز جوامع بشری است.

 اسدیان از آمار غیررسمی مهاجرت سالیانه ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار نفر به سه استان شمالی کشور برای خرید ملک خبر داد و این پدیده را نشانه‌ای از فرار از بحران کم‌آبی دانست و تأکید کرد: مهاجرت زیست‌محیطی در کشور سالیان سال است که آغاز شده و در طی ۱۰ سال آینده بالغ بر ۱۵ میلیون نفر خواهد رسید.

 عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان بیان کرد: حتی شمال کشور نیز در حال حاضر توان پاسخگویی به این حجم از مهاجران را ندارد. 

اسدیان با انتقاد از بی‌توجهی مسئولان، آینده‌ای نه چندان روشن را در زمینه آب، خاک، پوشش گیاهی و کشاورزی را پیش‌بینی کرد.

وی در پاسخ به سوال ایسنا مبنی‌بر اینکه کدام شهرها تاب‌آوری بیشتری در این زمینه دارند، گفت: شهرهایی که در مناطق شمالی کشور و در ارتفاعات دامنه‌های البرز و زاگرس قرار دارند، از تاب‌آوری بیشتری برخوردارند. 

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان‌ افزود: ارتفاع از سطح دریا با بارش رابطه مستقیم دارد که نقش مهمی در میزان بارش و حفظ آب و کاهش شرایط تغییر اقلیم دارد؛ بنابراین، شهرهای نزدیک به منابع آب سطحی و قرار گرفته بر روی سفره‌های آب زیرزمینی مناسب، وضعیت بهتری خواهند داشت، البته به شرطی که مدیریت منابع آب را فراموش نکنند.

اسدیان با تاکید بر اینکه احتمال تخلیه برخی نقاط آسیب دیده وجود دارد، اظهار کرد: نمونه‌های آن را می‌توان در مناطق رها شده در سطح کشور به سهولت دید.

وی با بیان اینکه در خوشبینانه‌ترین حالت ما باید منتظر بیش از ۱۰ میلیون نفر مهاجر زیست‌محیطی در سطح کشور باشیم، تصریح کرد: زنگ‌ها به صدا درآمده و هشدارها به طور گسترده در طبیعت به جوامع انسانی در سطح کشور علائم خود را نشان داده است.

اسدیان ضمن درخواست از مسئولان برای اینکه از "خواب خرگوشی و ساده‌انگاری" خارج شوند، تاکید کرد: با توجه به قطعی آب و کم‌فشاری آن در بسیاری از مناطق شمالی کشور و وخامت اوضاع در سایر نقاط، بی‌توجهی به هشدارهای طبیعت غفلت و جنایت در حق این سرزمین است.

به گزارش ایسنا، بحران فروچاله‌ها در ایران و به ویژه استان همدان دیگر یک هشدار نیست، بلکه واقعیتی تلخ است که نیازمند اقدام فوری و جدی برای جلوگیری از آسیب‌های جبران‌ناپذیر بیشتر است. 

آینده امروز و فردای همدان به تصمیمات و اقدامات امروزه تصمیم‌گیران بستگی دارد و باید اقدامات به شکلی باشد که آسیب را به حداقل رسانده میراث طبیعی استان را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم.

منبع : ایسنا