بهره‌برداری از بیوبانک بافت مغز تا ۱۴۰۷/افق روشن درمان پارکینسون با سلول‌های بنیادی

به گزارش ایسنا، دکتر عطاالله پورعباسی در نشست خبری امروز که در محل ساختمان معاونت علمی ریاست‌جمهوری برگزار شد، از راه‌اندازی آزمایشگاه نخستی‌سانان خبر داد و گفت: آزمایشگاه ملی نخستی‌سانان یک زیرساخت بسیار غنی است که می‌تواند زمینه توسعه پژوهش‌های بسیار خوبی را فراهم کند.

وی افزود: حیوانات آزمایشگاهی بزرگ به‌ویژه میمون‌ها، یکی از گروه‌های بسیار مهم در پژوهش‌های آزمایشگاهی هستند و کشور به این زیرساخت به‌شدت نیاز دارد. در حال حاضر، به‌صورت پراکنده در کشور آزمایشگاه‌هایی وجود دارد که با حیوانات بزرگ کار می‌کنند، اما ایجاد یک مجموعه متمرکز که بتواند حدود ۵۰۰ حیوان بزرگ‌جثه را در یک محل نگهداری کند و خدمات فناورانه آزمایشگاهی ارائه دهد، می‌تواند کمک بسیار بزرگی به توسعه پژوهش‌ها کند.

پورعباسی ادامه داد: این آزمایشگاه در حال راه‌اندازی است و در حال حاضر حدود ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و وارد مرحله تجهیز شده است. در صورت پیشرفت مناسب برنامه‌ها، پیش‌بینی می‌شود این آزمایشگاه در سال ۱۴۰۵ آماده بهره‌برداری شود.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌های علوم شناختی اظهار کرد: این آزمایشگاه با مشارکت پژوهشگاه رویان در حال راه‌اندازی است و شامل بخش حیوانات بزرگ‌جثه مانند میمون‌ها و همچنین بخش حیوانات کوچک‌جثه خواهد بود که برای توسعه علوم شناختی بسیار حائز اهمیت است.

آزمایشگاه نخستی‌سانان؛ مرحله کلیدی توسعه فناوری‌های شناختی و عصبی

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی، به جزئیات بیشتر درباره آزمایشگاه نخستی‌سانان اشاره کرد و توضیح داد: آزمایشگاه به پژوهشگران این امکان را می‌دهد که ایده‌ها در مرحله اولیه آزمایش شوند و مشخص شود که آیا قابلیت توسعه دارند یا خیر. بسیاری از ایده‌ها در همین مرحله اولیه کنار گذاشته می‌شوند، اما حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از آن‌ها وارد مرحله فناوری می‌شوند، به‌ویژه اگر امکان استفاده در حوزه‌های درمان وجود داشته باشد.

پورعباسی گفت: پس از مرحله آزمایشگاهی، این فناوری‌ها باید روی نمونه‌های حیوانی مورد بررسی قرار گیرند تا مشخص شود که قابلیت پیاده‌سازی روی انسان را دارند یا خیر؛ این فناوری‌ها ممکن است شامل دارو، تشعشعات یا سایر روش‌ها باشند.

وی افزود: در حوزه‌های شناختی و فناوری عصبی، استفاده از حیوانات آزمایشگاهی کوچک مانند موش صحرایی یا موش معمولی، به دلیل تفاوت‌های ساختاری مغز با انسان، همیشه نتایج قابل انتقال به انسان را تضمین نمی‌کند. به همین دلیل، استفاده از حیواناتی که شباهت بیشتری به انسان دارند، مانند نخستی‌سانان، بسیار حیاتی است. این گروه از حیوانات امکان می‌دهند بخش قابل توجهی از نتایج پژوهش‌ها قابل انتقال به انسان باشد.

وی افزود: هنگامی که یک پژوهش یا فناوری روی نخستی‌سانان تست شود و نتایج مثبت به دست آید، با اطمینان بیشتری می‌توان آن را وارد فاز مطالعات انسانی کرد.

پورعباسی تأکید کرد: آزمایشگاه نخستی‌سانان بخش مهمی از چرخه کاری ماست و بسیاری از فناوری‌ها ابتدا در این آزمایشگاه بررسی می‌شوند و اگر نتایج مثبت باشند، به مرحله مطالعات انسانی منتقل می‌شوند.

وی افزود: ایجاد زیرساخت نخستی‌سانان در استان کرمان با این وسعت، تقریباً بی‌سابقه در کشور و منطقه است و اهمیت بالایی در توسعه فناوری‌های شناختی دارد. این زیرساخت امکان بررسی و تست فناوری‌ها در نمونه‌های حیوانی نزدیک به انسان را فراهم می‌کند.

تجهیز آزمایشگاه‌های دانشگاهی به فناوری‌های شناختی

وی در بخش دیگری از سخنان خود به تجهیز آزمایشگاه‌های دانشگاهی و استانی اشاره کرد و گفت: طی سال‌های گذشته، با حمایت ستاد توسعه علوم شناختی، ۱۷۰ آزمایشگاه در سطح استان‌ها و دانشگاه‌ها تجهیز شده است که این موضوع بستر بسیار مناسبی برای دانشجویان و پژوهشگران کشور فراهم کرده است.

پورعباسی افزود: از این تعداد، حدود ۷۰ آزمایشگاه در بستر شبکه آزمایشگاهی ملی فعال هستند و خدمات آزمایشگاهی ارائه می‌دهند.

وی تأکید کرد: امیدواریم بتوانیم سایر آزمایشگاه‌ها را نیز به این شبکه متصل کنیم تا در آینده نزدیک حدود ۱۷۰ آزمایشگاه شناختی وارد شبکه آزمایشگاهی ملی شوند که این اقدام می‌تواند بار بزرگی را از دوش پژوهشگران بردارد و دسترسی آن‌ها به امکانات آزمایشگاهی را به‌طور قابل توجهی بهبود بخشد.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌های علوم شناختی گفت: هدف ما توسعه عادلانه امکانات و تجهیزات آزمایشگاهی در کشور است و امیدواریم این مسیر به‌خوبی محقق شود.

اضافه شدن ۳ زیر ساخت جدید برای توسعه فناوری‌های شناختی

وی با اشاره به اضافه شدن زیرساخت‌های جدید تحقیقاتی به حوزه علوم شناختی، افزود: سه زیرساخت جدید نیز به‌تازگی برنامه‌ریزی شده است که به این مجموعه اضافه خواهد شد. نخستین زیرساخت، «پایگاه ملی داده‌های شناختی» است که مقدمات راه‌اندازی آن فراهم شده و فرآیند تجهیز سخت‌افزاری آن آغاز شده است.

پورعباسی خاطر نشان کرد: با راه‌اندازی این پایگاه، داده‌های شناختی از جمله تصاویر مغزی، داده‌های آزمایش‌های مختلف و سایر داده‌های مرتبط، با یک مدل مشخص طبقه‌بندی شده و مجدداً در اختیار پژوهشگران قرار می‌گیرد که این امر می‌تواند هزینه پژوهش‌ها را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌های علوم شناختی با ابراز امیدواری از اینکه در این مسیر با سرعت بیشتری حرکت شود، اظهار کرد: زیرساخت دوم، راه‌اندازی «مرکز ملی کارآزمایی‌های بالینی نوروتکنولوژی یا فناوری‌های عصبی» است که مراحل مطالعاتی و مسائل حقوقی آن انجام شده و به‌زودی وارد فاز اجرایی می‌شود.

پورعباسی تصریح کرد: این مرکز نقش تنظیم‌گری و رگولاتوری در حوزه تجهیزات و فناوری‌های عصب‌شناختی را بر عهده خواهد داشت و برای تحقق این مأموریت، وجود یک مرکز ملی یا آزمایشگاه مرجع ضروری است.

وی افزود: در این مرکز، مطالعات بالینی و فرآیندهای صدور مجوز فناوری‌های عصبی انجام می‌شود و هر فناوری که در کشور توسعه پیدا کند، باید مرحله اعتباربخشی و مطالعات بالینی خود را در این مرکز طی کند.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌های علوم شناختی، گفت: این مرکز به‌عنوان آزمایشگاه مرجع، فناوری‌ها را تأیید می‌کند تا مصرف‌کنندگان نهایی که عمدتاً درمانگران و سپس جامعه عمومی هستند، از رعایت استانداردهای آن فناوری اطمینان داشته باشند.

وی در ادامه به سومین زیرساخت اشاره کرد و افزود: سومین زیرساخت، راه‌اندازی «بیوبانک بافت مغز» است که از اهمیت بسیار بالایی در حوزه پژوهش برخوردار است.

پورعباسی گفت: در این بیوبانک، امکان نگهداری بافت کامل مغز یا بخش‌هایی از بافت مغز که در مطالعات مختلف به دست می‌آید، فراهم می‌شود تا این نمونه‌ها در اختیار سایر پژوهشگران قرار گیرد.

وی افزود: در حال حاضر، دو رویکرد مهم در سطح جهان برای کاهش هزینه‌های پژوهش دنبال می‌شود که یکی ایجاد پایگاه‌های داده و دیگری راه‌اندازی بانک‌های زیستی است.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌های علوم شناختی تأکید کرد: راه‌اندازی پایگاه داده‌های شناختی و بیوبانک بافت مغز در کشور می‌تواند نقش مؤثری در توسعه پژوهش‌های علوم شناختی ایفا کند و انتظار می‌رود فاز بهره‌برداری از این زیرساخت‌ها در آینده نزدیک آغاز شود.

فاز توسعه بیوبانک بافت مغز تا پایان برنامه هفتم

دبیر ستاد توسعه فناوری‌های علوم شناختی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری با اشاره به فاز توسعه‌ای بیوبانک بافت مغز، گفت: فاز بهره‌برداری از این زیرساخت تا پایان برنامه هفتم، یعنی سال ۱۴۰۷، برنامه‌ریزی شده است. به دلیل پیچیدگی‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، اجرای این پروژه کار دشواری است، اما امیدواریم به نتیجه برسد.

وی گفت: در کشور ما فناوری‌های تنظیم عصبی به صورت فعال توسعه یافته‌اند و می‌توان گفت که در میان کشورهای پیشرفته جهان این فناوری‌ها به سطح مطلوبی رسیده است. فناوری‌های تحریک عصبی شامل تحریک الکتریکی، تحریک مغناطیسی و تحریک نوری در کشور کاملاً قابل دسترسی هستند و بخش قابل توجهی از این فناوری‌ها تجاری شده‌اند.

پورعباسی افزود: هم‌اکنون شرکت‌های داخلی تولیدکننده فناوری‌های تحریک الکتریکی و تحریک عصبی راز داریم و استانداردهای دستگاه‌ها و فناوری‌های ما تقریباً معادل استانداردهای جهانی است.

وی گفت: در مورد بیوبانک بافت مغز، چند سال پیش اعلام شده بود که برخی دانشگاه‌ها نمونه‌های محدودی را به صورت لوکال راه‌اندازی کرده‌اند. با ایجاد بانک ملی، امکان دسترسی سایر پژوهشگران به این نمونه‌ها فراهم خواهد شد و مسائل حقوق مالکیت معنوی و رضایت‌نامه‌ها نیز رعایت می‌شوند.

وی افزود: تمامی نمونه‌ها و مطالعات انجام شده در چارچوب شبکه بیوبانک ملی قرار خواهند گرفت تا پژوهشگران سراسر کشور بتوانند به داده‌های غنی و قانونی دسترسی داشته باشند. این شبکه دارای پشتیبانی کامل و چارچوب‌های محافظتی و پدافند است و نمونه‌ها در شهرهای مختلف نیز مستقر خواهند شد تا ایمنی و دسترسی بهینه تأمین شود.

پیشرفت در فناوری‌های نقشه مغزی و تصویربرداری

پورعباسی گفت: گروه دوم فناوری‌ها مربوط به نقشه‌برداری مغزی است؛ از دستگاه‌های سطح سیگنال تا دستگاه‌های پیشرفته ثبت و تحلیل تصاویر مغز. شرکت‌های داخلی در این زمینه فعالیت گسترده دارند و پژوهش‌ها در حوزه تصویربرداری پیشرفته نیز در حال انجام است.

وی گفت: این دستگاه‌ها برای کاربردهای پیش‌بالینی و مطالعات حیوانی تولید شده‌اند و در کشور در دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه علوم پزشکی تهران مورد استفاده قرار می‌گیرند. در حوزه تصویربرداری عصبی، فناوری‌های تولید داخل مانند PET و MRI در کشور استفاده می‌شوند که پیشرفت بسیار ارزشمندی به حساب می‌آید.

پورعباسی افزود: در زمینه دستگاه‌های تصویربرداری بالینی مانند MRI، فناوران کشور موفق شده‌اند نرم‌افزارهای بومی توسعه دهند که تصاویر MRI 3 تسلا را با کیفیت ۷ تسلا تهیه می‌کنند و این نرم‌افزار اکنون در دسترس درمانگران، پزشکان و متخصصان است.

فناوری سلول‌درمانی برای اختلالات عصبی

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی با اشاره به یکی از فناوری‌های مورد حمایت ستاد، گفت: یکی از فناوری‌های ما استفاده از سلول‌های بنیادی برای درمان اختلالات عصبی مانند پارکینسون است که با مشارکت پژوهشگاه رویان موفق شدیم این فناوری را در کشور بومی‌سازی کنیم.

وی افزود: فناوران پژوهشگاه رویان سلول‌درمانی را برای درمان اختلال پارکینسون انجام دادند و نتایج اولیه بسیار رضایت‌بخش بوده است. پیش از ورود به مرحله انسانی، حتماً فاز مطالعات حیوانی باید به خوبی طی شده باشد و آزمایشگاه نخستی‌سانان این امکان را فراهم می‌کند.

پورعباسی گفت: در این پروژه، نخستین تزریق سلول روی حیوان انجام شد و پس از آن مرحله انسانی پیاده‌سازی شد. هرچند هنوز سلول‌درمانی به عنوان گزینه درمانی عمومی ارائه نشده، اما این موفقیت نشان‌دهنده افق روشن برای درمان اختلالاتی مثل پارکینسون است.

حمایت کامل ستاد علوم شناختی از توسعه فناوری‌های مغزی و پژوهشی

پورعباسی با تأکید بر اینکه در توسعه فناوری‌های شناختی و عصبی، هیچ محدودیتی برای حمایت از شرکت‌های فناور و پژوهشگران وجود ندارد، گفت: حمایت‌های ما شامل همه ظرفیت‌های علمی و منابع صندوق پژوهش و نوآوری کشور می‌شود. برای فناوری‌های تازه و حتی محصولاتی که هنوز در مرحله پروتوتایپ یا آزمایشگاهی هستند، حمایت ویژه داریم. این شامل تسهیلات، سرمایه‌گذاری و مدل‌های حمایتی برای توسعه خط تولید و ورود به بازار است.

پورعباسی افزود: حتی اگر شرکتی محصولی در بازار داردT اما قصد توسعه و افزایش تولید را داشته باشد، ما حمایت لازم را فراهم می‌کنیم. تأکید می‌کنم که تقریبا هیچ سقف حمایتی برای توسعه فناوری‌های علوم شناختی در کشور وجود ندارد.

وی گفت: ما همچنین با هدف رفع نیازهای کشور، فعالانه به سمت فناورانی می‌رویم که فناوری‌های مورد نیاز را توسعه دهند و مذاکرات مختلفی در این زمینه داریم.

دبیر ستاد توسعه فناوری‌های علوم شناختی به حمایت گسترده ستاد از فناوری‌های شناختی و مغزی اشاره کرد و گفت: برای فناوری‌های تحریک عمقی و ثبت عمقی مغز، نیاز به تجهیزات و دانش فنی پیشرفته داریم. اگر فناوران احساس کنند دانش فنی در یک زمینه دارند و این فناوری می‌تواند به کشور کمک کند، ما بدون سقف و محدودیت از توسعه آن حمایت خواهیم کرد.

وی افزود: خوشبختانه نهادهای معاونت علمی، از جمله بنیاد ملی علم ایران، شبکه منسجمی برای حمایت از ایده‌های پژوهشی در سطوح مختلف ایجاد کرده‌اند. حمایت‌های پژوهشی اولیه از طریق بنیاد علم ایران انجام می‌شود و تاکنون دو فراخوان پژوهشی بسیار مناسب برای پژوهشگران داشته‌ایم که سقف حمایت تا ۵ میلیارد تومان بوده است.

حمایت از پژوهشگران و پایان‌نامه‌های دکترا

پورعباسی گفت: فرایند داوری پژوهش‌ها شفاف است و اولویت‌ها از سوی ستاد علوم شناختی ارائه می‌شود. پژوهش‌ها تا سقف ۵ میلیارد تومان می‌توانند حمایت دریافت کنند که برای پژوهشگران رقم مناسبی است. علاوه بر این، فراخوان‌های دیگری با همکاری بنیاد علم برای حمایت از پایان‌نامه‌های دکترا و پژوهش‌های پسادکترا نیز در نظر گرفته شده است. دانشجویان می‌توانند با مراجعه به سایت ستاد از جزئیات و نحوه استفاده از این حمایت‌ها مطلع شوند.

وی افزود: این حمایت‌ها فرصت بسیار مناسبی برای توسعه پژوهش در مقاطع دکترا و پسادکترا ایجاد می‌کند و حقوق و امکانات حمایتی به طور کامل در اختیار پژوهشگران قرار دارد.

برنامه‌های ترویجی و هفته مغز

پورعباسی گفت: هفته مغز که هر سال نیمه دوم اسفند برگزار می‌شود، فرصت مناسبی برای برنامه‌های ترویجی در حوزه علوم شناختی است. ستاد برنامه‌های متنوعی هم در تهران و هم در سایر استان‌ها ارائه می‌دهد و دانشگاه‌ها و نهادهای عمومی می‌توانند در این برنامه‌ها مشارکت کنند. ستاد نیز در حد توان خود، حمایت‌های لازم را فراهم خواهد کرد.

وی افزود: به طور کلی، هر فناوری و پژوهشی که بتواند به توسعه علوم شناختی کمک کند، بدون سقف و محدودیت مورد حمایت ستاد خواهد بود.

منبع : ایسنا