یک استاد دانشگاه: گردشگری و معنویت دو پدیده درهم‌تنیده‌ هستند

علی یوسفی چهارشنبه ۱۷ دی‌ در نشست علمی تخصصی «گردشگری و معنویت» که در پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی برگزار شد، اظهار کرد: گردشگری و معنویت در برخی موارد همزاد و در هم‌نشینی با یکدیگر قرار می‌گیرند. گردشگری فراتر از یک فعالیت تفریحی، پیامدهای فرهنگی، اجتماعی و معنایی مشخصی دارد و معنویت امروز دیگر صرفاً در چارچوب نهادهای دینی تعریف نمی‌شود.

وی با اشاره به تعاریف جامعه‌شناختی گردشگری بیان کرد: گردشگری مجموعه‌ای از فعالیت‌هاست که افراد در سفر و اقامت موقت خارج از محیط معمول زندگی انجام می‌دهند و این فعالیت‌ها نه‌تنها جنبه فیزیکی، بلکه معنا و تجربه‌های واقعی انسان مدرن را شامل می‌شوند. از منظر انسان‌شناسی، گردشگری یک آیین گذر است که امکان تجربه‌های اجتماعی و معنوی متفاوت و فاصله گرفتن از زندگی روزمره را فراهم می‌کند.

عضو هیأت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد درباره تحولات معنویت در جهان معاصر گفت: معنویت از نهادهای رسمی دین فاصله گرفته و به حوزه خصوصی و تجربه فردی منتقل شده است. معنویت امروز به جستجوی معنا، انسجام درونی و ارتباط با امری فراتر از خود معطوف است و می‌تواند در هنر، طبیعت، بدن، مراقبه، سفر و تجربه‌های شناختی ظهور پیدا کند.

تفاوت گردشگری معنوی با زیارت

یوسفی به بررسی نسبت گردشگری و معنویت پرداخت و بیان کرد: گردشگری زیارتی یا مذهبی با معنویت دینی نهادمند همسو است و تجربه معنوی در این نوع گردشگری از طریق مناسک جمعی و تبعیت از نظم دینی شکل می‌گیرد. گردشگری فرهنگی نیز با معنویت فرهنگی و نمادین همخوانی دارد و معنا را در روایت‌های تاریخی و حافظه جمعی جستجو می‌کند، در حالی که گردشگری معنوی فردی با معنویت درونی و تجربه شخصی همسو است و بر خودمختاری و خودسازی فردی تأکید دارد.

وی ادامه داد: در گردشگری طبیعت‌محور، طبیعت به‌عنوان میانجی تجربه معنوی عمل می‌کند و سکوت، عظمت و محیط طبیعی امکان آگاهی و تعالی را فراهم می‌آورد. همچنین گردشگری سلامت و تندرستی با معنویت درمان‌محور ارتباط دارد و بدن و روان را محل تجربه معنوی قرار داده و سفر را به‌عنوان ابزار بازسازی وجودی انسان معرفی می‌کند.

عضو هیأت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد درباره تحلیل انتقادی رابطه گردشگری و معنویت در جهان مدرن گفت: در چارچوب سرمایه‌داری فرهنگی، تجربه‌های معنوی می‌توانند بسته‌بندی و بازاریابی شوند و به کالای مصرفی تبدیل شوند، اما این روند به معنای حذف تجربه‌های اصیل معنوی نیست. گردشگری معنوی می‌تواند همزمان عرصه‌ای برای تجربه‌های واقعی معنوی و فضایی برای بازدید و تعامل فرهنگی باشد.

یوسفی تأکید کرد: گردشگری و معنویت دو پدیده به ظاهر متمایز، اما در هم‌تنیده‌اند. در دوره مدرن، گردشگری فراتر از فعالیت تفریحی، کنشی اجتماعی و فرهنگی است که امکان گسست از زندگی روزمره و تجربه‌های معنوی متفاوت را فراهم می‌کند. این پیوند از گردشگری زیارتی سنتی تا گردشگری معنوی مدرن و طبیعت‌محور قابل مشاهده است.

وی خاطرنشان کرد: درک این پیوندها برای سیاست‌گذاری فرهنگی و طراحی الگوهای گردشگری اهمیت بنیادین دارد؛ زیرا غفلت از آن می‌تواند به سطحی‌سازی تجربه‌های فرهنگی و معنوی منجر شود و مانع بهره‌برداری از ظرفیت‌های واقعی گردشگری و معنویت در جهان مدرن شود.

سوغات متبرک؛ حامل تجربه قدسی و پیوند میان زیارت و زندگی روزمره است

در ادامه یک عضو هیأت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی اظهار کرد: سوغات متبرک، صرفاً یک کالای مصرفی نیست، بلکه حامل معنا، خاطره و تجربه قدسی زیارت است و می‌تواند پیوند میان تجربه درونی زائر و زندگی روزمره او را تداوم ببخشد.

زهرا بستان ادامه داد: محور اصلی این پژوهش، این پرسش بوده که امر معنوی چگونه در اشیا جریان پیدا می‌کند و چگونه تجربه قدسی زیارت از فضای حرم به خانه و زندگی روزمره زائر منتقل می‌شود. این پژوهش از یک مطالعه میدانی درباره خرید سوغات در مشهد شکل گرفت. در این پژوهش، زائران به‌طور فرعی درباره «تبرکی‌هایی که تهیه می‌کنند، توضیح داده بودند و پاسخ‌ها گاهی بسیار متفاوت و دور از تصورات رایج بود. همین مسئله منجر شد تا پژوهشی مستقل درباره تعریف تبرک، انگیزه بردن آن و شیوه تقدس‌بخشی به اشیا انجام شود.

عضو هیأت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی افزود: پرسش اصلی این بود که زائر هنگام بازگشت از حرم امام رضا (ع) چه چیزی با خود به خانه می‌برد؛ آیا صرفاً یک شیء فیزیکی یا بخشی از تجربه مقدس زیارت؟ یافته‌ها نشان داد سوغات زیارتی، حاملان زنده معنا، خاطره و تجربه قدسی هستند و می‌توانند پلی ملموس میان زیارت و زندگی روزمره ایجاد کنند.

بستان با اشاره به چارچوب نظری پژوهش گفت: در این تحقیق به مفاهیمی مانند برکت و تبرک پرداخته شد؛ مفاهیمی که در اغلب ادیان حضور دارند و در تشیع، از طریق ارتباط با امر قدسی، به اشیا و اعمال معنا می‌بخشند. با وجود رونق سفرهای زیارتی در ایران، پژوهش مستقلی که به‌طور ویژه به سوغات متبرک و شیوه‌های تقدس‌بخشی به آن بپردازد، کمتر انجام شده بود.

وی درباره روش تحقیق توضیح داد: این پژوهش با رویکرد کیفی و از طریق مصاحبه با زائران حرم امام رضا (ع) انجام شد. نمونه‌ها عمدتاً از میان زنان انتخاب شدند، چراکه بر اساس ادبیات موجود، خرید سوغات و مدیریت تبرک در خانواده‌ها بیشتر توسط زنان انجام می‌شود.

عضو هیأت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی با تشریح گونه‌های تبرک تصریح کرد: تبرک‌ها در سه دسته کلی قرار می‌گیرند؛ نخست اشیایی که مستقیماً به حرم تعلق دارند و زائران آن‌ها را به‌صورت رایگان دریافت می‌کنند، مانند نمک، نبات، گل خشک، آب سقاخانه یا غذای مهمان‌سرا. دسته دوم، سوغاتی‌هایی است که زائران خریداری کرده و خودشان به آن‌ها تقدس می‌بخشند، مانند مواد خوراکی، پوشاک یا لوازم مصرفی. دسته سوم نیز متعلقات شخصی زائر است؛ مانند لباسی که هنگام زیارت بر تن داشته است.

بستان افزود: انگیزه زائران از بردن تبرک‌ها شامل حفظ و تقویت وضعیت موجود، تغییر شرایط مسئله‌دار زندگی و ثبت خاطره زیارت است. حفظ سلامتی، موفقیت تحصیلی فرزندان، تحکیم دینداری اعضای خانواده، شفای بیمار، ازدواج، فرزندآوری و ثبت رویدادهای مهم زندگی ازجمله مهم‌ترین انگیزه‌های بیان‌شده بود.

وی بیان کرد: بیشتر افراد، تبرک را بر اساس کارکرد و تأثیر آن تعریف می‌کردند، هرچند برخی نیز بر این باور بودند که زیارت امری قلبی است و نیازی به بردن شیء متبرک ندارد. در این نگاه، خودِ ارتباط معنوی با امام، تبرک اصلی محسوب می‌شود.

عضو هیأت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی درباره ویژگی‌های اشیای متبرک گفت: کاربردی بودن در زندگی روزمره، خاص، جدید بودن و ماندگاری، از مهم‌ترین ویژگی‌هایی بود که زائران برای تبرک‌ها برمی‌شمردند. خوراکی‌ها، عطرها، اقلام مذهبی و وسایل تزیینی ازجمله مصادیق پرکاربرد بودند.

ضریح مطهر کانون تقدس‌بخشی و تبرک سوغات است

بستان با اشاره به شیوه‌های تقدس‌بخشی خاطرنشان کرد: تقدس اشیا معمولاً از کانون اصلی، یعنی ضریح، آغاز می‌شود و تا فضای شهر زیارتی گسترش می‌یابد. لمس ضریح، طواف در حرم، نیت زیارت و حتی ترکیب اشیای خریداری‌شده با اعمال عبادی، ازجمله راهکارهایی بود که زائران برای متبرک‌سازی اشیا به کار می‌بردند.

وی افزود: پس از بازگشت به خانه نیز، شیوه‌های متنوعی برای استفاده و نگهداری از تبرک‌ها وجود دارد؛ از شخصی‌سازی و نگهداری جداگانه گرفته تا ترکیب با اشیای غیرمقدس، استفاده در مناسک دینی دیگر یا مصرف تدریجی و آیینی، به‌ویژه در مورد خوراکی‌ها.

عضو هیأت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به یافته‌های کلی پژوهش گفت: اشیای متبرک بخشی جدایی‌ناپذیر از تجربه زیارتند و کارکرد آن‌ها به‌ویژه در لحظات بحرانی زندگی مانند بیماری یا در مناسک گذار همچون تولد، ازدواج و ورود به مدرسه و دانشگاه برجسته می‌شود. همچنین تورم و مشکلات معیشتی، کمیت و کیفیت خرید سوغات متبرک را کاهش داده و زائران ناچار به محدود کردن این اقلام شده‌اند.

منبع : ایسنا