آلبوم «آواها و نغمه های رضوی در فرهنگ مردم ایران» در موزه ملک رونمایی شد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجو، امیرمهدی حکیمی، مدیرعامل مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی، در آیین رونمایی از آلبوم «آواها و نغمه‌های رضوی در فرهنگ مردم ایران» که در موزه ملک برگزار شد؛ از به ثمر رسیدن این پروژه پس از بیش از یک دهه تلاش خبر داد و از نقش پژوهشگران و هنرمندان این مجموعه قدردانی کرد.

وی با اشاره به پیوند تاریخی فرهنگ ایرانی و اسلام افزود: ایران با وجود پیشینه کهن خود، قرن‌ها با فرهنگ اسلامی درهم تنیده و حاصل این همزیستی، خلق آثار فاخر هنری بوده است. در میان همه جلوه‌های هنری جهان اسلام، ارادت ایرانیان به حضرت رضا(ع) نمود ویژه‌ای دارد و در طول قرن‌ها الهام‌بخش آثار فراوانی شده است.

به گفته وی، بخش مهمی از این آثار در حرم مطهر رضوی شکل گرفته و گنجینه‌ای کم‌نظیر از معماری، خوشنویسی و هنرهای گوناگون را پدید آورده است، اما این جلوه‌ها محدود به حرم نمانده و در سراسر ایران، در ادبیات، شعر و به‌ویژه موسیقی مردمی حضور دارد.

مدیرعامل مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی با اشاره به سنت‌های موسیقایی مرتبط با زیارت گفت: از چاوشی‌خوانی بدرقه زائران تا مولودی‌خوانی و سوگ‌خوانی، از دوبیتی‌ها تا نغمه‌های ستایش گنبد و بارگاه، همه این آواها فارغ از قومیت و مذهب بخشی از فرهنگ مشترک مردم ایران است.

وی درباره گستره جغرافیایی آثار ثبت‌شده توضیح داد: در این مجموعه، نغمه‌هایی از خراسان، ترکمن‌صحرا، مازندران، گیلان، آذربایجان، کردستان، سیستان و بلوچستان، بوشهر و مناطق مرکزی ایران گردآوری و ضبط شده و چهره‌های برجسته‌ای در آن حضور یافته‌اند.حکیمی با بیان اینکه حاصل این پروژه بیش از ۲۶۰ قطعه موسیقایی در هشت دسته‌بندی و با مشارکت بیش از ۱۰۰ هنرمند است، از هنرمندان درگذشته این طرح نیز یاد کرد و افزود: از جمله استاد عثمان محمدپرست و دیگر هنرمندانی که امروز در میان ما نیستند اما ارادتشان به حضرت رضا(ع) در این آثار ماندگار شده است.وی هدف اصلی این مجموعه را حفظ و انتقال این میراث به نسل‌های آینده دانست و تأکید کرد: تلاش کردیم بخشی از ارادت ریشه‌دار مردم ایران به حضرت رضا(ع) را در قالب هنر ثبت و ماندگار کنیم تا این مسیر ادامه یابد و این عشق نسل به نسل در هنر ایران تجلی پیدا کند.در ادامه، بخش‌هایی از این آلبوم به‌صورت زنده برای حاضران پخش شد. پس از آن، حسن بلخاری، مدیر گروه مطالعات عالی هنر دانشگاه تهران، درباره ارتباط موسیقی با عرفان اسلامی سخنرانی کرد.وی با اشاره به ریشه‌های فلسفی و عرفانی مفهوم موسیقی در سنت‌های فکری اسلامی و یونانی گفت در نگاه حکمای قدیم، به‌ویژه متأثر از فیثاغوریان و افلاطون، عالم دارای دو ساحت ظاهر و باطن است و موسیقی بازتاب و تجلی نظمی فراتر از ماده به شمار می‌آید.به گفته وی، در این دیدگاه موسیقی صرفاً یک ابزار صوتی یا هنری نیست، بلکه انعکاس حرکت و هارمونی عالم هستی است و می‌تواند انسان را متوجه حقیقتی برتر و قدسی کند. همین تلقی سبب شده که در سنت عرفانی، نغمه و آوا وسیله‌ای برای بیداری جان و توجه به ساحت معنوی انسان باشد.بلخاری با اشاره به مفهوم «یادآوری» در فلسفه افلاطونی افزود: در این نگرش، معرفت امری اکتسابی صرف نیست، بلکه نوعی تذکر و به‌یادآوردن حقیقتی ازلی است که انسان در گذر به جهان مادی آن را به فراموشی سپرده است و هنر می‌تواند زمینه این تذکر را فراهم کند.

وی تأکید کرد که در سنت عرفانی اسلامی نیز انسان موجودی صرفاً جسمانی تلقی نمی‌شود، بلکه دارای پیشینه‌ای روحانی است و به همین دلیل مواجهه با نغمه‌های موزون می‌تواند خاطره‌ای از آن حقیقت پیشین را در جان او زنده کند.

به اعتقاد او، از این منظر موسیقی ظرفیتی پالاینده برای نفس انسان دارد و می‌تواند او را از سطح ادراک حسی به ساحت ادراک شهودی و معنوی ارتقا دهد؛ برداشتی که در مباحث جدید نیز با مفهوم اثرات روانی و پالایشی موسیقی قابل توضیح است.

وی در جمع‌بندی سخنان خود، موسیقی را در صورت توجه به ساحت قدسی آن، هنری دانست که می‌تواند انسان را به سوی حقیقت متعالی رهنمون کند و آن را یادآور سرودی ازلی توصیف کرد که جان انسان توان شنیدن و هم‌نوایی با آن را دارد.در ادامه مراسم، هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی نواحی و آیینی ایران و گردآورنده این مجموعه، با تشریح روند شکل‌گیری اثر، از سال‌ها پژوهش میدانی شخصی خود سخن گفت.وی با بیان اینکه نخستین تجربه‌اش در حوزه موسیقی آیینی به پژوهش «موسیقی رمضان در ایران» بازمی‌گردد، اظهار کرد تمامی پژوهش‌های میدانی خود را با هزینه شخصی انجام داده و حتی برای ادامه این مسیر ناچار شده خانه‌اش را بفروشد تا بتواند کار تحقیق را متوقف نکند.جاوید با اشاره به علاقه و پیوند شخصی‌اش با فرهنگ رضوی گفت پرداختن به موسیقی مرتبط با امام رضا(ع) برای او صرفاً یک موضوع پژوهشی نبوده، بلکه ریشه در خاطرات کودکی و تجربه زیسته‌اش از فضای حرم و نغمه‌های مردمی پیرامون زیارت داشته است.این پژوهشگر درباره آغاز فرآیند تولید مجموعه گفت پس از طرح ایده با مسئولان حوزه موسیقی، مرحله نخست کار انجام شد اما با تغییر مدیریت‌ها وقفه‌هایی ایجاد شد تا اینکه با حمایت مدیریت جدید، پروژه دوباره فعال و تکمیل شد.وی به حضور هنرمندان برجسته محلی از نقاط مختلف کشور در ضبط آثار اشاره کرد و افزود بسیاری از اجراها با حال‌وهوایی سرشار از ارادت و تأثر نسبت به امام رضا(ع) ضبط شده و برخی اجراکنندگان در همان لحظه اجرا اشک می‌ریختند و حالتی آیینی و زیارتی بر استودیو حاکم می‌شد.جاوید این اثر را دومین پروژه بزرگ خود در حوزه «جغرافیای موسیقی ایران در فرهنگ مردم» دانست که به طور ویژه به موضوع امام رضا(ع) اختصاص یافته است.به گفته او، در این مجموعه ۱۴ پایه مقامی از موسیقی نواحی ایران و هشت گونه اصلی از موسیقی مذهبی شناسایی و ارائه شده است. این هشت گونه شامل توسل و مددخوانی، چاوش‌خوانی، ستایش زیارت و بارگاه، دوبیتی‌خوانی، مرثیه‌خوانی، مولودی‌خوانی و مناقب‌خوانی است.وی همچنین از گردآوری گسترده روایت‌های منظوم رضوی خبر داد و گفت در صورت تأمین حمایت لازم می‌توان مجموعه‌ای مفصل از این متون آوازی را نیز به صورت مستقل ثبت و منتشر کرد.جاوید با اشاره به تنوع زبانی اثر اظهار کرد در این مجموعه نزدیک به ۱۵ گویش و ۱۹ گونه زبانی از مناطق مختلف ایران شنیده می‌شود و ۸۱ هنرمند در آن حضور دارند که متأسفانه تاکنون ۱۱ نفر از آنان درگذشته‌اند و تنها آثارشان باقی مانده است.وی افزود آثار گردآوری‌شده متعلق به ۲۷ استان کشور است و حاصل بیش از ۱۵ سال کار مستمر است؛ ۱۰ سال پژوهش در موسیقی آیینی، پنج سال تمرکز ویژه بر موضوع رضوی و سه سال ضبط و تولید متناوب.این مجموعه در قالب هشت لوح فشرده و حدود ۲۴۰۰ دقیقه موسیقی منتشر شده و علاوه بر ارزش هنری، از منظر سندشناسی متون آوازی نیز اهمیت بالایی دارد، زیرا بسیاری از اشعار و متون خوانده‌شده پیشینه‌ای چندصدساله دارند و می‌توانند مبنای تحقیقات دانشگاهی قرار گیرند.وی با اشاره به شرایط پرتنش کنونی و تهدیدهای خارجی علیه ایران تأکید کرد انتشار این مجموعه در چنین مقطعی اهمیت مضاعف دارد و نشان می‌دهد ریشه‌های فرهنگ ایرانی فراتر از فشارهای سیاسی و بیرونی است. به گفته جاوید، اتکای این فرهنگ به باورهای دینی و سرمایه‌های معنوی باعث شده که بتوان با اطمینان و بدون هراس، به حفظ و انتقال این میراث برای نسل‌های آینده اندیشیدجاوید هدف اصلی خود را ثبت و انتقال این میراث برای نسل‌های آینده دانست و تأکید کرد این اثر نشان می‌دهد مردم ایران در طول تاریخ چگونه ارادت خود به یک شخصیت بزرگ دینی را در قالب نغمه‌ها و روایت‌های مردمی بیان کرده‌اند.وی در پایان با بیان اینکه این کار را ادای دینی به فرهنگ، سرزمین و یاد شهیدانی که جان خود را برای وطن فدا کردند می‌داند، ابراز امیدواری کرد این گنجینه بتواند ریشه‌های فرهنگ ایرانی و دینی را برای نسل جوان حفظ و تقویت کند.در ادامه مراسم، مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی از هوشنگ جاوید به پاس کوشش و تلاش‌های او در گردآوری و تکمیل این مجموعه ارزشمند، تقدیر کرد.

 

در ادامه مراسم، محمدجواد استادی، مدیر کل پروژه مکتب هنر رضوی، یادداشت خود را درباره این رویداد و ارتباط این آلبوم با مکتب هنر رضوی قرائت کرد.

وی با اشاره به سابقه فعالیت‌های موسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی گفت یکی از دغدغه‌های اصلی این موسسه، بررسی نسبت فرهنگ ایران با امام رضا (ع) بوده است. به گفته او، کاهش این نسبت به صرف فهرست‌نگاری آثار یا نگاه صرفاً تاریخی، حق مطلب را ادا نمی‌کند؛ زیرا آنچه پیرامون نام مبارک امام رضا (ع) شکل گرفته، صرفاً مجموعه‌ای از آیین‌ها یا آثار هنری نیست، بلکه یک تجربه زیسته، پیوسته و چندصدایی از ایمان است که در صداها، نغمه‌ها و آوا‌های مردم ایران رسوب کرده و قرن‌ها شنیده شده است.

استادی تاکید کرد مکتب هنر رضوی تلاش می‌کند این صدا‌ها دوباره شنیده شوند و هنری که از دل زیارت بیرون آمده، به درستی درک و تجربه شود. به گفته او، این مکتب صرفاً یک عنوان برای نامگذاری پروژه یا آثار هنری نیست، بلکه صورت‌بندی تجربه تاریخی و زیسته مردم ایران است و محصول قرن‌ها مواجهه ایرانیان با امر قدسی به شمار می‌آید.

وی افزود مکتب هنر رضوی تنها متعلق به یک نهاد یا شخص نیست، بلکه حاصل زیست و تجربه مردم در لایه‌های مختلف زندگی است که در معماری، شعر، آیین‌ها و موسیقی نمود یافته است. در این چارچوب، موسیقی جایگاه ویژه‌ای دارد، زیرا پیش از آنکه یک فن یا ژانر هنری باشد، رفتار انسانی و یکی از کهن‌ترین شیوه‌های بیان احساسات و تجربه‌های درونی است.

استادی گفت برای درک درست نسبت ایرانی‌ها با امام رضا (ع)، نمی‌توان به متون رسمی یا روایت‌های نخبه‌گرا بسنده کرد، بلکه باید به نغمه‌ها و آواز‌های مردمی گوش داد؛ آوا‌هایی که در مسیر زیارت، در فراق، شوق، توسل و زندگی روزمره مردم پدید آمده و حامل ذکر و یاد حضرت رضا (ع) هستند.

وی تأکید کرد مکتب هنر رضوی محدود به یک مرکز یا قوم خاص نیست، بلکه شبکه‌ای زنده و پویا از بیان هنری است که در گستره وسیعی از گویش‌ها و زبان‌های ایرانی شکل گرفته است و زیارت را فراتر از محدوده حرم مطهر رضوی تفسیر می‌کند.

استادی همچنین بر اهمیت پژوهش و ثبت این میراث فرهنگی تاکید کرد و گفت موسیقی رضوی نه تنها یک هنر آیینی، بلکه یک سند فرهنگی است که نشان می‌دهد دین چگونه در زندگی مردم ایران زیسته شده و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.

وی افزود هدف مکتب هنر رضوی ارائه چارچوبی پژوهشی، علمی و میان‌رشته‌ای است تا هنر رضوی از سطح احساسات پراکنده به تحلیل علمی و گفتگوی بین‌المللی ارتقا یابد و یادآور شد مسیر تحقق این هدف بدون همت پژوهشگران، هنرمندان و حامیان سنت‌های موسیقایی ممکن نبوده و نخواهد بود.

استادی در پایان تأکید کرد این اثر بیش از یک محصول هنری است؛ ادای دینی به مردم ایران است که قرن‌ها با آواز‌ها و نغمه‌ها، زیارت را با اشک و شوق تجربه کرده‌اند و امیدوار بود این گام آغاز مسیر علمی و ژرف‌تر در فهم هنر و مکتب رضوی باشد.

در پایان این مراسم، از آلبوم «آوا‌ها و نغمه‌های رضوی در فرهنگ مردم ایران» رونمایی شد.