زیان سالانه ۲۱ میلیارد دلاری به دلیل ناترازی گاز در کشور

باشگاه خبرنگاران جوان ؛ محبوبه کباری - ایران سال‌هاست با مشکل ناترازی گاز روبه‌روست؛ چالشی که علاوه بر تهدید رفاه خانوارها در فصل زمستان، صنایع راهبردی نظیر فولاد، پتروشیمی و سیمان را نیز با محدودیت تأمین انرژی مواجه می‌کند. میانگین ناترازی روزانه گاز از ۱۵۵ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۹ به ۱۷۴ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۱ رسیده و در ماه‌های سرد سال از ۳۰۰ میلیون مترمکعب فراتر می‌رود. بر اساس پیش‌بینی‌های رسمی، این کسری تا سال ۱۴۱۰ می‌تواند به ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد.

در این میان، تمرکز صرف بر افزایش عرضه با موانع زمانی و مالی جدی همراه است؛ توسعه میادین جدید گازی به ۱۰ تا ۲۰ سال زمان و حدود ۷۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد. در مقابل، طرح «کارور گاز» که به تصویب هیأت وزیران رسیده، با تمرکز بر مدیریت تقاضا و بهینه‌سازی مصرف خانگی، به‌عنوان راهکاری سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر مطرح شده است.

 در شرایطی که بحران ناترازی گاز در ایران سالانه میلیاردها دلار خسارت به اقتصاد کشور وارد می‌کند، به گفته کارشناسان اجرای آزمایشی طرح بهینه‌سازی مصرف گاز در برخی از شهرهای کشور از جمله اردکان نتایج بسیار مطلوبی برجای گذاشته است.

طبق آمارها اجرای این طرح با مدیریت بخش خصوصی، به الگویی موفق در مدیریت تقاضا تبدیل شده است. نتایج این طرح نشان می‌دهد میزان صرفه‌جویی روزانه گاز از ۱.۹۳ مترمکعب به ازای هر مشترک در فاز فرهنگ‌سازی، به ۶ تا ۷.۲ مترمکعب در فاز نوسازی تجهیزات افزایش یافته و زمینه را برای مدیریت پایدار مصرف فراهم کرده است.

پیش از این سعید توکلی مدیر عامل شرکت ملی گاز ایران در مراسم امضای قرارداد با ۲۲ شرکت‌ کارور در حوزه گاز اظهار داشت: موضوع کارورها اگرچه مبحث جدیدی است، اجرای آن به‌دلیل عملیاتی بودن دشواری‌های خاص خود را دارد. این موضوع اکنون از حیطه اختیارات صرفِ وزارت نفت و شرکت ملی گاز ایران فراتر رفته و به‌عنوان ضرورت قانونی در برنامه هفتم پیشرفت دیده شده و مصوبه هیئت دولت را نیز دریافت کرده است.

وی ادامه داد: این طرح از سوی وزارت نفت به صورت جدی دنبال می شود و تیمی متخصص با همکاری معاونت برنامه‌ریزی وزارت نفت تشکیل شده است تا تمام ابعادی که ممکن بود ایجاد ابهام کند، شفاف‌سازی شود، به دنبال این اقدام‌ها، برخی شرکت‌های کارور فعالیت عملیاتی خود را آغاز کرده‌اند.

به گفته مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران بهره‌وری انرژی موضوعی تک‌بعدی نیست و ذی‌نفعان متعددی دارد.

توکلی ادامه داد: شرکت‌های کارور در واقع موضوع مدیریت انرژی را «مردمی‌سازی» کرده‌اند و امروز در تاریخ فعالیت‌ وزارت نفت و شرکت ملی گاز ایران روزی مهم به‌شمار می‌آید.

وی خطاب به نمایندگان شرکت‌های کارور گفت: در ارزیابی‌های اولیه تلاش شد به‌دلیل نوپا بودن این مسیر، شرایط سهل‌گیرانه‌ای در نظر گرفته شود و اکنون ۳۵ شرکت آماده فعالیت در این حوزه هستند. پیشنهاد می‌شود با توجه به موفقیت این الگو در تجربیات جهانی، شرکت‌های کارور با عملکرد خود، اعتماد لازم را در مصرف‌کنندگان ایجاد کنند. یکی از بزرگ‌ترین محاسن این طرح، ایجاد یک واسط اپراتوریِ انرژی از سوی شرکت‌های کارور میان حاکمیت و مصرف‌کننده است.

 تجربه اردکان؛ از فرهنگ‌سازی تا نوسازی تجهیزات

طبق اعلام نظر کارشناسان طرح آزمایشی بهینه‌سازی در اردکان یزد در دو فاز اجرا شد. در سال نخست، تمرکز بر اقدامات رفتاری همچون تبلیغات، مشوق‌های مالی و پویش‌های اطلاع‌رسانی برای کاهش دمای منازل بود. با وجود این تلاش‌ها، میانگین صرفه‌جویی به ۱.۹۳ مترمکعب در روز برای هر مشترک رسید؛ رقمی مثبت اما ناپایدار که به شرایط جوی و رفتار مصرف‌کنندگان وابسته بود.

در سال دوم، رویکرد طرح به نوسازی تجهیزات گرمایشی تغییر یافت. طبق آمارهای رسمی، بیش از ۱۵ میلیون بخاری کم‌بازده در کشور فعال است که به‌طور متوسط روزانه ۱۲ مترمکعب گاز مصرف می‌کنند. جایگزینی این بخاری‌ها با مدل‌های پربازده (رده انرژی A و بالاتر)، مصرف را به حدود ۶ مترمکعب در روز کاهش می‌دهد.

در اجرای آزمایشی اردکان، مشترکانی که بخاری‌های فرسوده خود را تعویض کردند، به صرفه‌جویی پایدار ۶ تا ۷.۲ مترمکعب در روز دست یافتند. این میزان کاهش مصرف، برخلاف روش‌های مبتنی بر فرهنگ‌سازی، قابل پیش‌بینی و پایدار ارزیابی می‌شود و امکان برنامه‌ریزی برای تخصیص گاز آزادشده به بخش‌های صنعتی یا تزریق به مخازن نفتی را فراهم می‌کند.

خسارت‌های اقتصادی ناترازی گاز

حسینی کارشناس انرژی اظهار داشت: ناترازی گاز در فصل زمستان به اوج می‌رسد. زمستان سال گذشته، کسری گاز به حدود ۴۰ درصد تولید کشور رسید که عمدتاً ناشی از رشد مصرف در بخش خانگی و تجاری خرد بود. این وضعیت دولت را ناگزیر به محدودسازی یا قطع گاز صنایع بزرگ کرد.

برآوردها نشان می‌دهد خسارت‌های ناشی از ناترازی شامل موارد زیر است:

بخش نیروگاهی: حدود ۱۱ میلیارد دلار در سال به دلیل استفاده از سوخت‌های جایگزین مانند مازوت و گازوئیل با هزینه و آلایندگی بالاتر.

صنایع راهبردی از جمله پتروشیمی و فولاد: حدود ۳ میلیارد دلار زیان سالانه ناشی از کاهش تولید.

صادرات گاز:حدود ۲ میلیارد دلار کاهش درآمد به دلیل عدم تحقق کامل تعهدات صادراتی به ترکیه و عراق.

وی ادامه داد:در مجموع، زیان مستقیم این بخش‌ها حدود ۱۶ میلیارد دلار برآورد می‌شود.

وی توضیح داد:روزانه حدود ۶۰ میلیون مترمکعب گاز که می‌تواند برای تزریق به مخازن نفتی استفاده شود، به مصرف جاری می‌رسد و از افزایش ظرفیت تولید نفت در آینده جلوگیری می‌کند. همچنین محدودیت ۵۵ درصدی گاز صنایع در زمستان گذشته، حدود ۱۳۰ هزار میلیارد تومان (معادل ۵ میلیارد دلار) زیان به همراه داشته است.

راهکاری کم‌هزینه با ظرفیت ملی

بر اساس برآوردها، اجرای سراسری طرح بهینه‌سازی مصرف گاز خانگی می‌تواند طی سه تا پنج سال، روزانه ۱۹۷ میلیون مترمکعب گاز آزادسازی کند؛ رقمی معادل کل ناترازی فعلی کشور. این در حالی است که توسعه میادین جدید گازی نیازمند صرف زمان و منابع مالی قابل توجه است.

طرح کارور گاز با اتکا به سرمایه‌گذاری بخش خصوصی اجرا می‌شود و بار مالی مستقیمی بر دوش دولت یا مردم تحمیل نمی‌کند. تجربه اردکان یزد نشان می‌دهد تمرکز بر نوسازی تجهیزات گرمایشی می‌تواند راهکاری عملی، پایدار و اقتصادی برای عبور از بحران ناترازی گاز کشور باشد.