نسخهٔ آبی برای آپارتمان‌های خاکستری

باشگاه خبرنگاران جوان - شاید حالِ بدِ این سال‌ها، نتیجهٔ دور شدن از ساده‌ترین مایهٔ حیات باشد. اگر روزی در حیاط هر خانه‌ای حوض بود، امروز «آب» که فواید زیادی برای روح و روان ما دارد، به اجبار از خانه‌های کوچک ما حذف شده است. در این گفت‌وگو، راهکارهای دست‌یافتنی و ساده‌ای را پیشنهاد می‌کنیم برای برگرداندن آب به خانه‌ها.

اگر زندگی امروزمان را با زندگی یکی دو نسل قبلمان مقایسه کنیم، می‌بینیم ما ارتباطمان را با طبیعت تقریباً کاملاً قطع کرده‌ایم. نه‌تنها دیگر دار و درخت و طبیعت را لمس نمی‌کنیم، حتی آنها را نمی‌بینیم.در معماری هم همین اتفاق افتاده است. با این تفاوت که نور، هوا و گیاه طبیعی در خانه‌ها کم شد، نه حذف. اما آب تقریباً به‌طور کامل حذف شد. امروز در خانه‌ها دیگر چیزی به نام حوض، آبشار و جلوه‌های زندهٔ آب وجود ندارد، در حالی که تأکیدات عجیبی از سوی خداوند بر آب شده است.از بُعد مادی، دیدن آب، شنیدن صدای آن و لمس کردنش تأثیر مستقیم بر سیستم عصبی ما دارد. به همین دلیل وجود آن در محیط زندگی دائمی انسان ضروری است و درک آن تنها در دامن طبیعت و آخر هفته‌ها و... کافی نیست. مهندس «حسین کریمی» پژوهشگر، طراح و مدرس معماری و شهرسازی ایرانی‌اسلامی از اهمیت و تأثیر وجود آب در خانه و سبک زندگی می‌گوید.

لمس آب چه تأثیری بر روان و بدن انسان دارد؟

تماس با آب (و به‌طور کلی عناصر طبیعی) سیستم پاراسمپاتیک را فعال می‌کند؛ همان بخشی از سیستم عصبی که مسئول آرام‌سازی بدن است. با فعال شدن آن، عصب واگ (واگوس‌نرو) تحریک می‌شود، ضربان قلب کاهش می‌یابد و بدن از وضعیت استرس و اضطراب خارج می‌شود. در نتیجه، سطح کورتیزول پایین می‌آید.کورتیزول نه به‌صورت دائمی، بلکه فقط در مواقع ضروری باید فعال شود تا همراه با آدرنالین و سیستم نوراپی‌نفرین و اپی‌نفرین به ما سرعت عمل بدهد تا از خودمان محافظت کنیم. فعال بودن مداوم آن، سیستم عصبی را فرسوده می‌کند.از آنجا که استرس و اضطراب از واکنش‌های اصلی افسردگی هستند، هر عاملی که این چرخه را آرام کند، مستقیماً بر افسردگی اثر می‌گذارد. خیلی‌ها تصور می‌کنند افسردگی یعنی کسی گوشه‌ای می‌نشیند و آرام است؛ در حالی که فرد افسرده درونش طوفان است. افسردگی از درون فرسایش ایجاد می‌کند، قدرت درونی را می‌بلعد و آرام‌آرام انسان را از داخل تهی می‌کند. گاهی هم این طوفان درونی ناگهان بیرون می‌ریزد و به شکل پرخاش ظاهر می‌شود.

یکی از اثرات مهم تماس با آب، افزایش ترشح اندورفین است؛ مسکن طبیعی مغز که حالِ خوب ایجاد می‌کند. تفاوتش با سروتونین در این است که سروتونین بیشتر حال خوش روحی می‌دهد، اما اندورفین جنبهٔ عملی دارد؛ مثلاً اگر زخمی روی بدن باشد، روند ترمیم را سریع‌تر می‌کند.در افسردگی هم نوعی زخم درونی و سلول‌به‌سلول وجود دارد که ما آن را نمی‌بینیم، چون زخم درونی است؛ اما بدن و سیستم عصبی در حال فرسایش‌اند و به مرور زمان انسان را کاملاً تحلیل می‌دهند. اندورفین در ترمیم این فرسایش نقش دارد. هرچه تماس با آب بیشتر باشد، ترشح اندورفین هم بیشتر می‌شود.

علاوه بر آن، آب به ترشح دوپامین هم کمک می‌کند؛ هورمونی که موتور محرک کار کردن و انگیزهٔ انسان است. بدون دوپامین، حرکتی شکل نمی‌گیرد. انگیزه که نباشد، کاری هم انجام نمی‌شود. به همین دلیل تجربهٔ سادهٔ تماس با آب اهمیت دارد.

چطور می‌توان عنصر «آب» را به خانه‌های آپارتمانی و کوچک امروز آورد؟

مثلاً یک حوض کوچک در خانه؛ دست در آب می‌برید، آب را به صورت‌تان می‌پاشید، میوه‌ای داخل حوض می‌اندازید یا از آن برمی‌دارید، با همان آب وضو می‌گیرید.وضو گرفتن با آب حوض، حس و کیفیتی کاملاً متفاوت با استفاده از شیر آب ایجاد می‌کند. همین لمس ساده و پاشیدن آب به صورت، آرامشی عمیق به همراه دارد. بچه‌ها ذاتاً این را می‌فهمند؛ با آب بازی می‌کنند، آب‌پاشی می‌کنند و لذت می‌برند، در حالی که امروز حتی آب‌پاشی هم از زندگی‌مان حذف شده است.اگر بتوانیم خانهٔ حیاط‌دار داشته باشیم، بسیار عالی است. اگر نه، می‌توانیم کمی از فضای پذیرایی را به بالکن اضافه کنیم و از آن، فضایی زنده بسازیم؛ گوشه‌ای خاک، گوشه‌ای حوضچه‌ای کوچک، کف‌پوشی ساده مثل پارکت چوبی، پارکت پلاستیکی یا ترموپلاست که چندان هم گران نیست (حدوداً متر مربعی یک میلیون تومان).با هزینه‌ای محدود می‌شود فضایی چندمتری ساخت که کارکردی عمیق برای آرامش خانواده داشته باشد. می‌توان آنجا نشست، فرشی انداخت، کنار حوضچه میوه خورد، بچه‌ها آب را لمس کنند و کمی به هم آب بپاشند، برای وضو کنار حوض رفت یا پاشویه‌ای ساده ساخت.ما روایت‌های فراوانی دربارهٔ شستن پا داریم و همین کار ساده می‌تواند سیستم عصبی را به‌شدت آرام کند.

تماس با آب، مداخلهٔ مستقیم در تنظیم سیستم عصبی است؛ به صورت کاهش ضربان قلب، پایین آمدن کورتیزول، افزایش اندورفین و دوپامین، کاهش استرس و اضطراب و اثرگذاری بر چرخهٔ افسردگی.عده‌ای فکر می‌کنند دکمه‌ای وجود دارد که اگر بفشاریم، افسردگی‌مان خوب می‌شود، یا فقط با دارو قرار است درمان شویم. در حالی که معمولاً افسردگی طی سال‌ها شکل می‌گیرد. البته استثناهایی هم هست؛ مثلاً کسی که ناگهان داغ عزیز می‌بیند و یک‌شبه دچار افسردگی می‌شود. اما وقتی حالِ بد در طول سال‌ها رقم خورده، بهبود آن هم ناگهانی و صرفاً با دارو حاصل نمی‌شود. هیچ پزشکی توصیهٔ ساده و فوری به دارو نمی‌کند، به‌خصوص داروهای روان‌پزشکی که می‌توانند بدن را تحت فشار شدید قرار دهند. خود روان‌پزشک‌ها هم تا جایی که بتوانند کنترل می‌کنند که دارو تجویز نکنند.

بهترین راه این است که همان‌طور که حالِ ما به‌صورت طبیعی و در طی چندین سال بد شده، به‌صورت طبیعی هم خوب شود. این روند زمان می‌برد، اما در یک بازهٔ تدریجی حالمان بهتر می‌شود.اتفاق‌های طبیعی، سیستم زندگی را تنظیم می‌کنند و آن را از حالت مصنوعی خارج می‌کنند. اصولاً از یک سبک زندگی مصنوعی، رفتار طبیعی و رشد طبیعی، برای خودمان و فرزندانمان حاصل نمی‌شود.منظور از سبک زندگی طبیعی، لزوماً زندگی در دل طبیعت نیست، بلکه حضور طبیعت در سبک زندگی است. وقتی طبیعت در زندگی جاری باشد، رفتار و رشد هم طبیعی‌تر می‌شود و انسان روح خدا را در آیات او می‌بیند. دیدن این آیات طبق آیات قرآن و روایات، تأثیرات شگفت‌انگیزی بر روح و روان انسان می‌گذارد و آرامش قلبی ایجاد می‌کند.

شنیدن صدای آب چگونه در بهبود افسردگی مؤثر است؟ چطور می‌توان صدای آب را در خانه‌های امروزی جاری کرد؟

صدای آب امروز در زندگی ما بسیار کم‌رنگ شده. وقتی به طبیعت می‌روید و صدای شرشر آب را می‌شنوید، ناخودآگاه لذت می‌برید. در مغز ما سیستمی به نام «مرکز ترس» یا «آمیگدالا» وجود دارد. صدای آب کمک می‌کند ترس‌های فروخفته آرام شوند و فعالیت قشر پیش‌پیشانی مغز افزایش پیدا کند. در نتیجه، از حالت استرس وارد وضعیت تمرکز و آرامش می‌شویم.می‌توان با هزینه‌ای کم (حدود دو میلیون تومان) یک آبنمای ساده در گوشهٔ خانه بگذاریم تا صدای شرشر آب در فضا جریان داشته باشد. حتی می‌توان در بالکن یک آبنمای ساده ساخت یا اگر حوضچه‌ای گذاشته‌اید، یک فوارهٔ کوچک هم برایش تهیه کنید. نه کار سختی است و نه خیلی گران؛ اما این تأثیرات به ما آموزش داده نشده است. در این زمینه از دو سو خلأ وجود دارد؛ از طرفی، نظام آموزش دانشگاهی نتوانسته ابعاد میان‌رشته‌ای و اجتماعی این موضوع را به‌صورت جدی و کاربردی در فرآیند تربیت مهندسان وارد کند. از طرف دیگر، مهندسان معدودی هم که در این زمینه ورود کرده و دانش و آگاهی لازم را کسب کرده‌اند، اکثراً تمایل و دغدغه‌ای برای انتقال این دانش به عموم مردم نشان نمی‌دهند.

آیا دیدن آب هم بر افسردگی اثر دارد؟

بله؛ ترشح سروتونین را تحریک می‌کند. در روایت هم داریم که «دیدن آب، حزن را از بین می‌برد.» در روان‌شناسی مفهومی به نام «بلو اسپیس افکت» مطرح است که نشان می‌دهد اثرات آب را نباید نادیده گرفت.

آب باعث کاهش فشار خون می‌شود. در طب سنتی طبع آن را «سرد و تر» می‌دانند؛ بدن را شل می‌کند، فشار خون را پایین می‌آورد و در نتیجه ضربان قلب کاهش پیدا می‌کند و انسان به سمت آرامش دعوت می‌شود.حتی اگر از پشت شیشه هم آب را ببینید، حال خوش برایتان ایجاد می‌شود. سروتونین که هورمون ثبات خلق است (و حتی می‌تواند اشتها را هم تنظیم کند) در این فرآیند نقش دارد.البته آب فقط مایهٔ حیات روحی و جلا‌دهندهٔ روح نیست؛ بدن را هم زیبا می‌کند. نوشیدنش هم اهمیت زیادی دارد. ۶۰ تا ۷۰ درصد بدن ما از آب تشکیل شده است. خدا آب را چنان جذاب و دوست‌داشتنی آفریده که وقتی می‌نوشیم و در بدن و زیر پوست جریان پیدا می‌کند، زیبایی می‌آفریند.آب موجب مرطوب شدن و حفظ انعطاف و الاستیسیته‌ی پوست می‌شود و از طرفی مایع زردرنگ صفرا را از بدن دفع می‌کند. بنابراین در کل موجب شاداب شدن و زیباتر جلوه دادن انسان می‌شود.

با این اوصاف، می‌توان گفت غوطه‌ور شدن در آب و شنا اثرات مضاعفی در این زمینه دارد؟

قطعاً. اگر کسی بتواند به دریا برود، بسیار عالی است. اگر دریا در دسترس نیست و استخر هم نمی‌توانید بروید، ما در خانه‌هایی که طراحی می‌کنیم تلاش می‌کنیم حداقل یک وان در نظر بگیریم.اگر برای همهٔ اهالی خانه ممکن نبود، دست‌کم برای والدین در اتاق خواب مستر باید باشد. آن اتاق، اتاق زندگی است؛ جایی که رابطهٔ پدر و مادر شکل می‌گیرد، صحبت می‌کنند، گاهی بحث می‌کنند، گاهی حرف‌های عاشقانه می‌زنند و از حمام استفاده می‌کنند. تأکید این است که بخشی از گفت‌وگوهایشان در وان دونفره انجام شود.

اگر وان ثابت ممکن نیست، می‌توان یک استخر بادی تهیه کرد، داخلش آب ریخت و در گوشه‌ای از بالکن یا حمام گذاشت. هزینهٔ زیادی هم ندارد. هم خودتان می‌توانید از آن استفاده کنید و هم بچه‌ها.ماندن در آب و بازی با آن تأثیرات مثبت زیادی بر روی هورمون‌های دوپامین (هورمون حس لذت و انگیزه)، هورمومون سروتونین (هورمون آرامش و خلق خوب)، هورمون‌های آدرنالین و نورآدرنالین (هومون انرژی) و هورمون کورتیزول (هورمون استرس) دارد؛ که همگی در افسردگی مؤثرند.

ورزش‌های آبی هم به همین میزان می‌توانند مفیدتر از ورزش‌های غیر آبی باشند؟

از میان معدود ورزش‌هایی که توصیه شده، یکی شناست که بسیار مفید است. آب باعث افزایش نورون‌سازی در هیپوکامپ و کاهش التهاب مغزی می‌شود. در افسردگی، هیپوکامپ کوچک می‌شود و ورزش در آب می‌تواند به تعادل آن کمک کند و در کنترل افسردگی مؤثر باشد ورزش‌های آبی با ورزش‌های هوازی و خشکی تفاوت زیادی دارند. آب چون از هوا فشرده‌تر است، وقتی وارد آن می‌شوید انگار سلول‌به‌سلول بدن در حال ورزش است.فشار یکنواخت آب روی بدن باعث می‌شود کل بدن درگیر شود. بطوریکه حتی پزشکان به افرادی که آسیب جسمی دیده‌اند هم توصیه می‌شود به استخر بروند. دنیای آب، دنیایی است که ما پیش از تولد، در رحم مادر تجربه‌اش کرده‌ایم؛ بنابراین کاملاً فطری است و می‌تواند حال ما را عمیقاً خوب کند. مغز ما در محیط آب احساس امن‌تری دارد؛ البته به‌جز کسانی که ترس یا فوبیای آب دارند (که باید درمان شود).به‌طور کلی، دیدن حرکت آب، رنگ آبیِ جمع‌شده در یک فضا، کف آبیِ استخر و موج‌های آبی‌رنگی که دیده می‌شوند، همه تأثیر مثبت دارند. حس بی‌وزنی در آب هم باعث کاهش تنش عضلانی می‌شود.