بزرگترین مخزن مشترک نفتی ایران چشم انتظار تصمیم گیران برای جهش تولید

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - میدان مشترک نفتی آزادگان، بزرگ‌ترین مخزن مشترک نفتی ایران با بیش از ۲۰ میلیارد بشکه نفت درجای، ظرفیتی بالقوه برای تولید روزانه بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار بشکه دارد. با این حال، میزان تولید فعلی این میدان حدود ۲۰۰ تا ۲۳۰ هزار بشکه در روز برآورد می‌شود؛ فاصله‌ای معنادار که از سال‌ها تأخیر در توسعه و کاهش سهم ایران از این مخزن مشترک حکایت دارد.

میدان آزادگان در منطقه غرب کارون و در مجاورت میدان مجنون عراق قرار دارد. در میادین مشترک، زمان عاملی تعیین‌کننده است؛ هرگونه تأخیر در توسعه می‌تواند به افزایش برداشت طرف مقابل بینجامد. این موضوع یک اصل فنی در مهندسی مخزن است؛ به این معنا که هر سمت با فشارافزایی و برنامه حفاری پیشرفته‌تر، ضریب برداشت بالاتری خواهد داشت.

قرارداد ۱۱.۵ میلیارد دلاری و توقف در اجرا

در اسفند ۱۴۰۲، قرارداد توسعه یکپارچه میدان آزادگان به ارزش ۱۱.۵ میلیارد دلار امضا شد؛ قراردادی که امید به جهش تولید و تقویت تراز ارزی کشور را افزایش داد. با این حال، روند اجرایی پروژه با کندی مواجه شد. مسئله اصلی، نه رقم قرارداد بلکه ساختار اجرایی و تأمین مالی آن عنوان می‌شود.

پنجم آذر ۱۴۰۴، در نشستی با حضور مسعود پزشکیان، برای تعیین تکلیف پروژه ضرب‌الاجل تعیین شد. که هدف آن  پایان دادن به تعلل در اجرای طرح بود. با گذشت بیش از دو ماه از آن جلسه، آورده اولیه ۸۰۰ میلیون دلاری کنسرسیوم مالی هنوز تأمین نشده و قرارداد به‌صورت مشروط تنفیذ شده است. با این وجود، نشانه‌ای از آغاز عملیاتی گسترده در میدان دیده نمی‌شود.

تفکیک آزادگان شمالی و جنوبی کنار گذاشته شده است

پیش‌ از این هم، محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، در حاشیه جلسه هیئت دولت اعلام کرده بود توسعه میدان آزادگان با رویکردی جدید دنبال می‌شود و تفکیک آزادگان شمالی و جنوبی کنار گذاشته شده است. به گفته وی، این میدان به‌صورت یکپارچه تعریف شده و سازوکار مشخصی برای توسعه آن در نظر گرفته شده است.

وی با اشاره به امضای قرارداد و طی مراحل بررسی نهایی با همکاری صندوق توسعه ملی و سازمان برنامه و بودجه، ابراز امیدواری کرده بود این فرایند در آینده نزدیک نهایی شود تا روند توسعه با شتاب بیشتری ادامه یابد.

وزیر نفت همچنین اعلام کرده است حفاری چاه‌ها ادامه داشته و توسعه تأسیسات سطح‌الارضی در حال انجام است و در نتیجه این اقدامات، تولید میدان به بیش از ۲۳۰ هزار بشکه در روز رسیده است. به گفته وی، با نهایی‌شدن فرایند قراردادی، دستیابی به ارقام بالاتر تولید در چارچوب زمان‌بندی پروژه دنبال خواهد شد.

چالش ساختاری؛ مرز تأمین مالی و مدیریت فنی

برخی کارشناسان حوزه انرژی معتقدند چالش اصلی از واگذاری راهبری پروژه به کنسرسیومی با محوریت بانک‌ها ناشی شده است. بانک‌ها مأموریت تأمین مالی دارند، در حالی که توسعه یک میدان مشترک نفتی مستلزم مدیریت تخصصی در حوزه مهندسی مخزن، حفاری افقی، طراحی چاه‌های تزریقی، مدیریت فشار و بهینه‌سازی ضریب بازیافت است.

به گفته کارشناسان، واگذاری تصمیم‌گیری‌های فنی به بازیگران غیرتخصصی می‌تواند ریسک پروژه را افزایش دهد؛ به‌ویژه در میدانی همچون آزادگان که از پیچیدگی‌های فنی بالایی برخوردار است.

در همین زمینه، احمد زراعتکار، معاون برنامه‌ریزی وزیر نفت، اعلام کرده بود با ورود رئیس‌جمهور و همراهی دستگاه‌های مختلف، موانع اجرای طرح افزایش تولید تا سقف ۵۰۰ هزار بشکه در روز برطرف شده و اجرای آن با سرعت ادامه دارد. وی با اشاره به سابقه جنگی منطقه در دوران دفاع مقدس، یادآور شده بود که تولید این میدان پس از جنگ از صفر آغاز شد و اکنون با وجود تحریم‌ها به حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار بشکه در روز رسیده است.

به گفته زراعتکار، در ۱۵ ماه اخیر با راه‌اندازی واحد بهره‌برداری سایت آزادگان توسط شرکت‌ها و منابع ایرانی، افزایش تولید محقق شده است؛ پروژه‌ای که پیش‌تر قرار بود توسط شرکت‌های خارجی اجرا شود.

تجربه عراق و الگوی شرکت‌های E&P

در الگوهای جهانی، شرکت‌های اکتشاف و تولید (E&P) محور توسعه میادین بزرگ هستند. در میدان مجنون عراق، دولت این کشور در سال ۲۰۰۹ قرارداد توسعه را به کنسرسیومی متشکل از Royal Dutch Shell و Petronas واگذار کرد که ظرفیت تولید را به حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز رساند. همچنین در سال ۲۰۲۵ چارچوب همکاری با ExxonMobil برای ارتقای بهره‌وری امضا شد و هدف‌گذاری افزایش ظرفیت به بیش از ۶۰۰ هزار بشکه در روز تا سال ۲۰۳۰ دنبال می‌شود. این مسیر توسعه بر پایه تخصص فنی و برنامه‌ریزی دقیق حفاری تعریف شده است.

ظرفیت داخلی و ضرورت تصمیم‌گیری قاطع

در ایران نیز تجربه موفق توسعه فازهای میدان گازی پارس جنوبی پس از خروج شرکت‌های خارجی، با تکیه بر توان شرکت‌های داخلی E&P رقم خورد. اجرای عملیات حفاری، ساخت سکوها و راه‌اندازی تأسیسات فراساحلی در شرایط تحریم، از جمله دستاوردهای این تجربه است.

حسینی کارشناس انرژی در خصوص روند اجرای این پروژه اعلام کرده است که  پروژه  ۱۱.۵ میلیارد دلاری آزادگان نیازمند راهبری فنی متمرکز است. تأمین مالی شرط لازم اجرای طرح است، اما شرط کافی محسوب نمی‌شود. در صورت تأمین نشدن آورده اولیه، عملیات توسعه آغاز نخواهد شد و در نتیجه افزایش تولید و تحقق ظرفیت بالقوه نیز به تعویق می‌افتد؛ تأخیری که می‌تواند به از دست رفتن درآمدهای ارزی قابل‌توجه منجر شود.

بر اساس این گزارش، تصمیم‌گیری قاطع و بازگشت به ساختار تخصص‌محور می‌تواند روند توسعه را تسریع کند. شفاف‌سازی مرز میان تأمین مالی و مدیریت فنی، ضرورتی انکارناپذیر است. میدان آزادگان برای دستیابی به ظرفیت هدف، نیازمند مدیریت مهندسی و عملیاتی منسجم است؛ در غیر این صورت، شکاف میان تولید فعلی و ظرفیت بالقوه عمیق‌تر شده و سهم ایران از بزرگ‌ترین مخزن مشترک نفتی کشور کاهش خواهد یافت.